Menu Xerais

Gustavo Pernas: «Os personaxes escoitan bombas e queren convencerse de que a distancia é demasiada para sentirse afectados». Entrevista de Montse Dopico

Montse Dopico publicou no Magazine Cultural Galego unha entrevista co escritor Gustavo Pernas Cora, autor de Isóbaras, Premio Álvaro Cunqueiro 2012, que se editou en colaboración con AGADIC. (Foto: Tempo de Lecer Ourense).

 

«Somos unha suma de anacos sen discurso, ensarillados por un pensamento único e débil»

O sistema xera cada vez máis ruído. E a cidadanía deixa que a enxordeza a apatía. Disto fala Gustavo Pernas en ‘Isóbaras’, o texto co que gañou o premio Álvaro Cunqueiro. Unha obra sobre a urxencia de reaxir.

Hai en ‘Isóbaras’ (Xerais), a peza coa que Gustavo Pernas gañou o premio Álvaro Cunqueiro, unha continuidade coas súas anteriores obras ‘Colgados’, ‘Pisados’ e ‘Snakizados’. E ten que ver coa necesidade de reaxir ante os intentos non só de aniquilar os dereitos conquistados cunha loita de séculos, senón a propia sociedade. Para reducila a unha morea de autómatas sempre obedientes. No escenario posterior á destrución. Di el mesmo que o teatro, agora máis que nunca, debe confrontar a realidade para non caer na frivolidade que demanda o poder. E diso, e doutras cousas, falamos nesta entrevista.

Primeiro, preguntarche polo premio. O que supuxo para ti, (aínda que non é o primeiro premio que tes…). Haberá posibilidade de levalo a escena?

O premio dáche a posibilidade de facer visible a túa obra, de publicala. O teatro está maltratado desde o punto de vista editorial e literario e son moi poucas as posibilidades de publicar teatro sen a rede que supón para os editores que a obra estea premiada. Hai, afortunadamente, excepcións entre os editores como é o caso de Edicións Laiovento grazas a singularidade do seu director, Francisco Pillado, que estimula aos dramaturgos a seguir escribindo. Con Laiovento publiquei tres títulos. Este é o segundo libro que publico con Xerais.

Respecto da posibilidade de levar ‘Isóbaras’ a escena, nada me sería máis grato, pero un espectáculo con oito actores é unha superprodución neste momento de crise, algo inasumible para unha compañía como a nosa, Ancora Produccións. Sería máis doado que a producise unha compañía institucional coma o CDG. Pero o seu director di que tamén para eles se trata dunha superprodución, imaxínate como está o percal. Hai anos o premio Álvaro Cunqueiro ofrecía máis facilidades para a posta en escena, agora está demediado no seu alcance como case todo.

‘Isóbaras’ continúa, dalgunha maneira, as reflexións de ‘Colgados, pisados e Snakizados’. Se neste último asistiamos ao que quedaba no mundo despois da devastación (só anacos), en ‘Isóbaras’ pasa algo semellante. Non hai relacións humanas. Só caos e ruído. Era o que querías salientar?

En parte, si. O ruído está aí fóra, permanentemente, pero hai moita xente que non o quere escoitar. O sistema cada vez xera máis entropía e o ruído espállase con máis forza. En ‘Isóbaras’ os personaxes escoitan o estrondo de bombas afastadas e queren convencerse de que a distancia é demasiado grande para sentirse afectados ou de que se trata doutra cousa. Por outro lado, o caos pode nacer da renuncia dos personaxes a seguir coas súas actividades. Eles paran, deteñen a súa rutina para deixarse engaiolar por unha raiola de sol, unha especie de limbo ou burbulla que os preserve da toma de decisións. Vólvense así cidadáns ensimesmados e pasivos, unha especie de bartlebys que prefiren non facer nada.

Como en ‘Pisados’, atopamos distintas clases socias e o conflito entre elas. Comba é latinoamericana, e por iso parece estar destinada a realizar só determinados traballos. A patronal reclama, polo medio, o despido libre… En que medida a actualidade relacionada con esta cuestión influíu nesta obra?

Escribín a obra na primavera de 2010, comeceina nunha viaxe a Portugal. Daquela comezaban os recortes e aumentaba a impiedade dun capitalismo desbocado. Non facía falta ser profeta para ver en que podía derivar todo aquilo: desigualdade, paro, perda de dereitos… Máis ben o contrario, había que ser moi parvo ou moi cínico para negar o evidente e agochar a cabeza con estratexias de avestruz como facían moitos políticos, escaqueándose das súas responsabilidades.

O terrible é que logo deixouse o coidado do curral en mans do raposo. A indignación foi sen dúbida un estímulo para a escrita de ‘Isóbaras’, sentíame aguilloado pola trampa da crise pero non quería facer un panfleto. A metáfora é un dos instrumentos máis eficaces do teatro, activa a imaxinación e evita o panfleto, axuda ademais a construír a fábula.

Gustavo PernasFalan do tempo, que é do que se fala cando non se ten de que falar. Por iso a metáfora das Isóbaras? Cada un fala do seu, sen comunicarse cos demais. Chef de comida, Gol de fútbol… Esa ausencia de comunicación chega ao máximo grao, se cadra, en Mac. Que copula virtualmente coa súa parella. De onde vén o ruído, esa ausencia de relacións reais, nesta obra?

Os personaxes falan para si. A convención teatral fai que os escoitemos, pon altofalante aos seus fragmentos de monólogos interiores que, ao cruzarse entre eles, semellan diálogos, ás veces lóxicos, outras imposibles. Pero non flúe a comunicación, eles enrócanse na teima dos seus monodramas, crean barreiras a pesar da proximidade, evitan o contacto, manifestan a súa indiferenza. Porén comparten un mesmo espazo, a rúa, e ese minúsculo territorio que se vai estreitando, ese cerco de sol onde se apertan.

Están “obrigatoriamente obrigados” a entenderse pero adían a toma de contacto porque non queren sentirse implicados. Se estivesen no espazo íntimo das súas casas, diante dun ordenador, seguramente premerían un “me gusta” nas redes sociais, ese perfil baixo de compromiso que non se comparece coa actitude diante dos problemas colectivos. Paradoxalmente están unido no remoto e virtual e separados cando se rozan as súas peles. Velaí o drama do noso tempo. E, nese contexto, efectivamente falar do tempo é a cousa máis liviá e descomprometida.

Dentro da loucura de todos, algúns son máis lúcidos. Súper, a obreira, mestura as patacas coas SICAV, pero decátase do que ocorre. Do mesmo xeito, no discurso fragmentario de Cinza, a señora maior que dorme nun caixeiro, cóase a realidade: a folga xeral en Grecia, os economistas que saben menos ca ela de economía… Parece que hai raiolas de lucidez, pero que quedan só niso. Por que?

Porque, ao igual que no sistema real no que vivimos, hai fulgores, raiolas de lucidez, neuronas lúcidas que non rematan por facer a sinapse necesaria. A propia configuración de internet ou das redes sociais activa a fragmentación, a atomización de pensamentos desleixados dun fío común. Somos unha suma de anacos sen discurso, ensarillados as máis das veces por un pensamento único, débil e previsible.

Creo que é unha parte fundamental do sistema, facernos aparentar que somos donos de nós mesmos, que dominamos a tecnoloxía, cando o certo é que a tecnoloxía nos ata ao aparello, nos entretén con fogos de artificio, nos coloca fronte a un espello deslabazado do que tiramos fotos e máis fotos nun exercicio de onanismo. Sen ir máis lonxe este ano celebramos con entusiasmo ese fenómeno chamado “selfie”, ao que non escaparían os personaxes de ‘Isóbaras’, demasiado pendentes de si mesmos como para mirar en común desde outras perspectivas.

Súper ou Cinza, outras veces Comba ou Chuvia e en menor medida os personaxes masculinos, poñen o dedo na chaga, pero teñen a cabeza moi chea de ruído, séntense dispersas ou demasiado ocupadas para reaccionar xuntas fronte a crise. Por outra banda, o medo e a incertidume crean outra isóbara sobre as súas cabezas, un medo que inmobiliza.

É teatro social, mais tamén ten un ronsel de teatro do absurdo (se cadra…). Como o definirías ti?

Sempre me gustou o termo de “transversal” porque non se acomoda ben a ningunha clasificación. Os xéneros aparecen esvaídos. Comedia ou drama? Hai humor pero tamén situacións dramáticas. A estrutura non é aristotélica pero hai puntos de xiro marcados, non é unha obra de teatro absurdo nun sentido estrito, xoga con elementos realistas na construción dos personaxes pero tamén escapa dese modelo sobre todo cando toma curso ese xogo coral que ten un carácter moi poético e rítmico que nos achega ao ritual e mesmo ao posdramático.

É teatro social na medida en que se ocupa dos conflitos actuais e expón situacións nas que se poden ver identificadas moitas persoas, non elude o compromiso autorial pero pescuda, afonda na busca formal. Por outro lado creo que ‘Isóbaras’ ten unha forte compoñente poética. En fin, creo que ao ser transversal, ao non pertencer a escolas ou movementos definidos corre un risco nestes tempos uniformes, falsamente plurais.

Os personaxes, en realidade, é como se non tivesen nome. Como se fosen unha proxección de algo imposto pola sociedade sen máis (Gol, por exemplo). Como estereotipos. Bonecos alienados. Pensáchelos así? 

Pois mira, non quería xogar o papel de poñerlles un nome convencional, Xulio, Elvira, etc. porque me parecía máis acorde coa proposta que levaran o nome da teima que máis os caracteriza ou da condición que amosan. Por exemplo o nome de Cinza responde a ese carácter visionario da muller vella que observa os restos, os refugallos do sistema, e profetiza como unha Casandra incómoda o que non se quere escoitar.

Talvez no caso de Comba estiven a piques de usar un nome común pero optei por ese porque ten reminiscencias do colombino e da columba, da pomba como símbolo dunha paz fráxil, da pomba como presa fácil, da inmigrante en terra hostil. Pero máis alá do que representan, cada un deles foxe do estereotipo na medida que amosan as súas experiencias concretas, as debilidades que acentúan os seus conflitos individuais. En todos existe o tópico, como na realidade que vivimos pero ás veces emerxe a tenrura, asoma detrás da miseria e a alienación, do mesmo xeito que o humor cruza o texto por enriba de calquera situación dramática, como na vida mesma, como válvula de escape.

 Gustavo en PisadosToda a peza representa as conversas -ou a ausencia delas-, entre unha xente que se xunta nun lugar para apañar algo de sol. Non hai unha estrutura convencional, clásica, como non a hai en ‘Snakizados’ por exemplo. Como pensaches a estrutura? Como levarías esta obra a escena, en canto a escenografía?

Eu creo que cada obra demanda unha estrutura única, non é bo aplicar un patrón preestablecido. A dramaturxia nace de universos persoais que buscan unha forma propia. Eu non comezo a escribir diálogos até que non encontro a estrutura, é o que máis tempo me leva, logo todo flúe, logo os personaxes apodéranse do texto e ti quedas ao seu servizo: é apaixonante. Os personaxes falan pero é a acción ou a demora da acción o que máis me interesa deles, as voltas e reviravoltas que dan no transo da acción, eles saben que deben actuar pero déixanse abanear na preguiza ou na desidia baixo un sol morno ou, o que é peor, déixanse confortar por un sistema que os aliena e intúen que os destruirá se non actúan. Pero o prazo vaise acurtando inexorablemente.

É o agora ou nunca. Eles son todo, son a escenografía mesma. Sobre a escena que representa unha rúa de cidade, os corpos deles con cadanseu obxecto van creando escenografías e coreografías diversas, variacións e contrastes que potencian a diversidade ou a masificación. Ás veces véxoos como un corpo con oito cabezas, como unha hidra desorientada e outras veces invaden o espazo creando distancias e intervalos. É como unha danza, véxoos como oficiantes dunha danza estraña, cómica e patética.

Só repasando os títulos de obras anteriores túas xa se poden establecer conexións con esta obra. Mais, como se inscribe no que tes feito? (No sentido do teatro social, político…) É cada vez máis necesario este tipo de teatro, dada a situación actual?

Para min é necesario, responde á miña necesidade de contestar, de expresarme criticamente, de amosar o meu malestar diante do sistema e responde tamén a un exercicio de responsabilidade como creador ou dramaturgo porque creo que agora máis que nunca o teatro debe confrontar esta realidade co público senón caeremos na inconsistencia e frivolidade que reclama o poder, como aconteceu noutras épocas, coma no século XIX, mentres a pintura e a novela se volvían contemporáneas e modernas, o teatro divertía aos burgueses ata a chegada tardía do naturalismo.

Non podemos conformarnos aceptando o papel de bufóns do sistema, ese reducionismo forma parte do afogamento da cultura. O que non quere dicir que o teatro non siga buscando fórmulas diversas e novas para achegar máis público ás salas, non é incompatible unha cousa coa outra. Eu vexo sempre o teatro como algo divertido e diverso, un ensaio da vida, un xogo, e nos xogos moitas veces hai que arriscar.

Es unha persoa moi activa nas reivindicacións do teatro, na protesta contra o seu desmantelamento… Cales son agora os principais problemas? Como están a funcionar as redes de distribución? Como vos afectan os recortes orzamentarios tanto en axudas á produción da Xunta como na programación dos concellos?

Estamos a vivir un dos peores momentos na cultura en xeral e no teatro en particular. A crise é un escusa para a demolición das estruturas creadas ao longo de trinta anos. Que os gobernos de dereitas identifiquen a cultura como algo hostil aos seus intereses ou como patrimonio das esquerdas é un síntoma claro da propia falta de cultura. É aberrante que pensen que a maioría absoluta é un cheque en branco para destapar a caixa de Pandora. Como di o humorista gráfico El Roto iso é maioría absolutista.

No teatro os recortes son brutais, moitas veces intentan enmascaralos bailando cifras, buscando eufemismos ou medias verdades, cando non mentiras descaradas. Están adelgazando as compañías institucionais, logo quedará delas o nome por non dicir que as pechan, falo do CDG ou do Centro Coreográfico Galego que subsiste sen apenas orzamento. As axudas á produción convocáronse in extremis a finais de ano e na rede de distribución, RGTA, cada vez hai máis baixas de concellos por falta de presuposto.

Se o mercado xa era cativo hai cinco anos agora estase volvendo residual. Como consecuencia de todo isto moitas compañías están pechando e un tanto por cento elevado das que quedamos, un día si e outro tamén, estamos pensando en facelo. Hai unha sensación de agonía que se agudiza por un certo conformismo ou inercia da sociedade, non hai nada peor que o estoicismo ou a resignación cristiá. Contra este clima o teatro só pode contestar coa súa palabra esencial, Acción! Pero a acción non pode ser unha resposta individual, propia do minifundismo cultural no que vivimos, de ser así, o “divide e vencerás” dará carta branca para rematar cos derribos.

Montse Dopico

Deixa un comentario!