Menu Xerais

Xabier López López: «A escrita non deixa de ser unha especie de tiro ao branco cos ollos pechos». Entrevista de Montse Dopico

Montse Dopico publicou no Magazine Cultural Galego unha entrevista co escritor Xabier López López, gañador do Premio Xerais de Novela 2013 con Cadeas.

 

 “É difícil escribir sobre Galicia sen que asomen algunhas ‘fracturas’ como a da diglosia”

A memoria, aínda que a concibimos doutra maneira, é sempre “parcial, particular, poliédrica”. De reflexións coma esta partiu Xabier López López para armar o seu ‘Cadeas’, a novela gañadora do Premio Xerais 2013.

A vida é unha novela? Unha suma de relatos? Unha novela que é unha suma de relatos?”. Preguntas coma esta axudáronlle a Xabier López a poñer a andar a súa novela ‘Cadeas’, gañadora do premio Xerais 2013. Porque, como explica el mesmo, “a narración unidireccional e unívoca que facemos de nós mesmos é unha ficción”. ‘Cadeas’ afástase, así, de calquera relato lineal para ir enguedellando historias que, malia remitirnos ao pasado, non deixan de falarnos do presente. Dunha realidade na que a relación coa nosa propia memoria, o conflito nacional ou o de clase se entretecen, máis do que ás veces pensamos, co noso mundo cotián.

Nun dos diálogos do libro aparece a reflexión seguinte: se cadra a vida é como un conxunto de relatos, unha concatenación de historias ás que lles buscamos un todo. Este pensamento foi o punto de partida de ‘Cadeas’?

Máis ca o punto de partida, digamos que a primeira resposta ás preguntas coas que, en certo modo, comezou a andar o proxecto: “A vida é unha novela? Unha suma de relatos? Unha novela que é unha suma de relatos?”. Malia que tendamos a concibir a nosa vida (a nosa historia) coma unha narración novelada, o certo é que –e xa non falamos de literatura, e nin sequera de “teoría” da literatura- a narración unidireccional e unívoca que facemos de nós mesmos é unha ficción do subconsciente. Nin somos “un” durante a nosa vida enteira, nin a nosa vida é “unha”. A tensión entre o todo e a parte está aí dende o comezo. Atérranos o incompleto e o fragmentario porque, queiramos que non, buscamos de vello e para todo un molde.

Xa que así é, a novela estrutúrase en relatos que se intercalan. Que ten que ver coa túa anterior obra ‘Os libros prestados’? De que xeito concibiches esta estrutura?

Pois xa algo anticipei na contestación anterior. Naquel momento, e digo no da publicación de ‘Os libros prestados’, sobrevoaba o volume a dúbida de se se trataba realmente ou non do meu primeiro libro de relatos. Polo si ou polo non (e aquí regresa a tensión entre o todo e a parte) nas miñas novelas sempre houbo capítulos ou partes que toleraban –e ás veces esixían- unha lectura autónoma. Se cadra –pensei- a novela (unha vida narrada) xa non pode nin debe ser ese “espello ao longo do camiño” do que falaba Stendhal; se cadra cómpre escachizar ese espello, e en cada un deses cachiños… Porén, creo que a maneira de entender a proposta estrutural de ‘Cadeas’, máis ca no espello escachizado, deba atoparse na idea de “mosaico”. Se collemos é achegamos o nariz a un mosaico, con sorte habemos distinguir aquela e aqueloutra peza individual, con cadanseu brillo, textura e cor. Só ao collermos a distancia suficiente…

Comeza o libro cun encontro entre un escritor e unha lectora, que irá evolucionando dun xeito que os personaxes non agardaban ao principio. Por que escolliches esta historia como fío condutor?

Ao formular unha proposta que ten como eixes máis ou menos difusos ás identidades/colisións entre vida, narración(s) e literatura, tiña bastante claro que o fío vertebral debía reflexionar sobre a relación entre o escritor-creador e o lector como destinatario da súa creación (e mesmo, e velaquí o máis interesante, como unha creación máis do primeiro). Confesémolo ou non, non coñezo ao primeiro escritor que non estea tentado a facer coma Dióxenes de Sínope, o filósofo cínico, e no canto de saír na busca do “Home”, ben armado cun candil, percorrer rúas e prazas na busca do “Lector”: “Sabedes del? Víchedelo? U-lo?”. Os escritores non só se dedican –e isto pode xerar ás veces certas escravitudes- a buscar “o tempo perdido”; ás veces pasan tempo de máis intentando compracer un fantasma… Dende certo punto de vista, e isto non deixa de ter a súa graza, a escrita non deixa de ser unha especie de tiro ao branco cos ollos pechos…

Volves, tamén, como en libros teus anteriores, á historia. En relatos que van máis alá da narración de aventuras (por exemplo), para apuntar a cuestións fundamentais da historia como as guerras coloniais, a memoria das vítimas do franquismo… Canto hai de documentación nestes relatos? Que ollada quixeches ofrecer neste libro sobre a memoria?

“Documentación”, o que podemos entender por “documentación”, a necesaria para salvar as esixencias mínimas de verosimilitude que esixe toda creación literaria (e non só a “histórica”). Porén, e creo que aquí reside boa parte do espírito lúdico de ‘Cadeas’, toda a erudición, poderíamos chamala así, se atopa ao servizo da narración: na novela podemos encontrar feitos completamente ficticios con aparencia de ser “históricos” e sucesos con aparencia ficticia que son completamente reais. Se poñemos isto último en relación coa túa pregunta sobre a memoria… A memoria, aínda que a concibimos doutra maneira, é sempre parcial, particular, poliédrica… Podemos –e debemos- configurar un relato máis ou menos aceptado por todos ou, cando menos, polo meirande número, mais a verdade é que penso que a filosofía do “coma se” de Hans Vahingir podería aportar, aínda hoxe en día, algunhas reflexións interesantes: o home é incapaz de coñecer a realidade e limítase a comportarse “coma se” o fixese; comportámonos coma se o mundo (pasado, presente e futuro) se correspondese co modelo que del nos fixemos.

O libro acolle, podería dicirse, distintos subxéneros. Boa parte das historias non teñen relación entre si. E con esa fragmentariedade (temática, formal…) xogas. Poderían dicirche que é unha novela moi contemporánea por isto… Se cadra ese proceder a cachiños ten, en si, algo de retrato do xeito no que vivimos: velocidade dos cambios… Pode ser?

Pode. Aínda que debo dicir que non hai unha historia que non garde aínda que sexa unha remotísima relación coas outras. Mesmo os falsos paralelismos dos que falabamos antes (que mesmo chegan a conducir a trampas e a canellas sen saída) funcionan –ou iso deberan- como auténticos motores de lectura. Tocante á contemporaneidade da estrutura fragmentaria debo dicir que aquí, como en outros moitos asuntos, móvome no ámbito da intuición. Pese a que a materia prima sexa esencialmente a mesma, debe “contarse” da mesma maneira no século XXI ca no XIX?

Hai, tamén, se cadra, reivindicación de certos personaxes da historia galega, como ‘O Piloto’, ou Dieste nos grupos de exiliados republicanos maltratados en Francia. E chiscadelas á cuestión nacional. Por exemplo, chistes sobre se os galegos son ou non españois. Algo falas de diglosia tamén. Que quixeches salientar respecto disto?

Comezando case polo final, debo dicir que moitas das citas sobre o “ser ou non ser” dos galegos non son miñas nin veñen de nós senón de fóra. Cando no capítulo titulado ‘A orella de Abd El-Krim’, poñamos por caso, se escoita unha voz nas tabernas de Tetuán berrando “¡Y aún dirán que estos gallegos son españoles, ni bebiendo se les va la tontería!”, en realidade quen está a falar é un dos personaxes de ‘Imán’, a novela “marroquí” de Ramón J. Sender, publicada en 1930. O noso problema de identidade vén de vello. E non só o puxemos de manifesto nós, como se ve, aínda que nese caso concreto, a expresión da nosa singularidade tampouco é que sexa para estarmos orgullosos. Máis ca o convencemento dun (enorme) narrador de esquerda (moi presente na novela, por certo), parece unha desas definicións obscenas da RAE, non si? Polo demais, paréceme bastante difícil escribir sobre Galicia e dende Galicia, sen que asomen, cando menos de esguello, algunhas “fracturas” coma os da diglosia ou o do lector-non-falante, por exemplo. E atrévome a dar un paso máis: ‘Cadeas’ é, por riba de todo, unha novela sobre a identidade.

Como se che ocorreu relacionar a J. Conrad con Manuel Antonio? En relación con iso, o mundo do mar ten bastante importancia na novela. Por que?

Creo que non debemos de falar tan só mar, como tal, senón da praia, da costa, dos portos… Ben mirado, unha praia non deixa de ser un lugar “fronteirizo”, ao limite, da mesma maneira que ‘Cadeas’, cando menos na súa consideración global, cobiza ser un texto con esas mesmas características. Tanto na praia coma nos portos, regreso ao de antes, volve a estar de manifesto esa máis ou menos acusada tensión entre o todo e a parte. Se reparas nalgún dos elementos simbólicos que percorren os textos da novela (naufraxios, coxos, orellas cortadas, botes de leite condensado…) verás que se atopan en “directa” relación co incompleto, co fracaso, co sucedáneo… Falando xa de Conrad e Manuel Antonio… Aínda que a medida que se converten en personaxes literarios, aparecen outros nexos entre eles, o primordial, o que os fixo aparecer nas páxinas de ‘Cadeas’, correspóndese a un feito bastante primario: ambos os dous son os primeiros escritores que foron homes de mar (ou viceversa) que se me veñen á cabeza como lector. Con todos os matices que queiramos, certo, pero os primeiros (e estou por dicir que os únicos).

Unha cuestión importante tamén é a dimensión de “crónica social” que teñen, sobre todo, certos relatos. Hai certa reflexión, na novela, sobre as relacións de poder entre clases sociais, por exemplo… Houbo unha intención de facer retrato social, neste sentido?

Pois entendo que si; de feito, a segunda acepción do título –se deixamos na primeira o aspecto puramente formal- ten moito que ver con toda a carga simbólica que poidamos ver nas “cadeas”, e, con ela, todas as situacións de dominación/submisión que emparellamos de vello a esas relacións de poder das que falas… A nosa “identidade” constrúese inescusablemente fronte á dos demais, e eses demais non só están determinados pola súa pertenza a unha comunidade política ou cultural concreta, senón tamén, e moito máis do que se nos deu a entender nos últimos anos, por cuestións de clase. Se a pregunta é se estamos ante unha novela política, só podo dicir que si, á súa maneira, certo, pero sen ningún xénero de dúbidas. Ora que creo que todo o dito ata agora debe matizarse para non confundir –nin enganar- a futuros lectores. ‘Cadeas’ non é ningunha novela de “tese”. Se nos esquecemos do humor e dese sentido lúdico que apuntaba nalgures, seguro que nos facemos unha idea ben equivocada do texto.

Montse Dopico

 

 

 

Deixa un comentario!