Menu Xerais

Xabier Quiroga: ««A manipulación mediática é unha realidade coa que nos acostumamos a convivir». Entrevista de Montse Dopico

Montse Dopico publicou no Magazine Cultural Galego unha entrevista a a Xabier Quiroga sobre Zapatillas rotas.

 

 

«A manipulación mediática é unha realidade coa que nos acostumamos a convivir e da que resulta imposíbel librar»

Xabier Quiroga volve publicar despois de cinco anos. Faino con ‘Zapatillas rotas’, (Xerais), unha novela na que volve, como en obras anteriores súas, a denuncia dun sistema represor e manipulador das vidas dos de abaixo.

Un señor maior con alzheimer e un parado realizan xuntos unha viaxe ao pasado na procura de respostas. Arredor deles, técese unha rede de manipulación da verdade. Esta é o cerne da nova novela de Xabier Quiroga, ‘Zapatillas rotas’, (Xerais). Unha nova denuncia do poder e do seu potencial esmagador, coa óptica dirixida desta volta aos medios de comunicación. Un ollar á violencia soterrada, ao sometemento vital que constitúe unha das peores formas de represión. Mais tamén á capacidade para sobrevivir e rebelarse. Para non esmorecer. O autor presentará este libro o vindeiro 21 de novembro en Santiago, na librería Pedreira.

‘Zapatillas rotas’ fala, como todas as túas anteriores novelas, do poder e da súa capacidade esmagadora para a xente de abaixo. Desta volta, o foco está posto na manipulación mediática. Por que ? (Xa en ‘Se buscabas un Deus’ falabas moito do tema dos medios e o poder).

Certamente todas as miñas novelas teñen ese punto de denuncia do sistema como represor ou controlador da vida dos mortais do común. Se cadra ata é unha teima. Pero se matinamos un chisco, veremos que a manipulación mediática constitúe unha realidade coa que nos acostumamos a convivir e da que resulta imposíbel librar, porque, pregunto eu, quen libra dos que mandan cando estes teñen todos os medios aos seu dispor para dirixir a maquinaria que os protexe? O sistema son persoas, non o esquezamos, e estas semellan trasladar o seu medo aos demais cunha férrea e poderosa rede manipuladora que hoxe en día pasa polos medios de control de masas. Se eu pretendo amosar a realidade é porque se trata dun feito que está aí.

Tamén como en ‘Atuado na Braña’, ou en ‘O Cabo do mundo’, un home, Xaquín, lembra o seu pasado. Non é tanto, desta volta, na procura da identidade senón na busca de respostas a preguntas vitais. Definiríalo así? Por que?

Definiríao como outra procura. Aínda que tamén presupoño que a procura desa identidade vai emparellado coas preguntas que nos facemos sobre nós mesmos e o que nos abeira. Pode darse o caso, como lles acontece aos personaxes da novela, que, chegados a un límite onde non se vai máis aló, caso do mar, sigan facéndose preguntas, unha tras outra. Que dean ou non coas respostas importa, pero quizais non é o esencial. Digo isto porque, cantas veces non atopamos resposta adecuada e, así a todo, demos co camiño, ou trazámolo, cando menos? Moitas, seguro. Acontece entón que, sorpresa, nun determinado intre xa importa máis o camiño que o que podes ou pretendes atopar ao final. Mesmo o señor Xaquín comenta algo así logo dun dos seus silencios, porque el xa andou o camiño, sabe algo máis ca nós. E se nese camiño lograches captar con todos os teus sentidos e por riba estás movido polo sentimento, moito mellor.

‘O Cabo do Mundo’ estaba moi marcado polo tema da recuperación da memoria histórica. ‘Atuado na Braña’ levábanos á posguerra, en ‘Era por setembro’ e ‘O Cabo do Mundo’ retratabas a represión franquista, en distintas épocas. En ‘Zapatillas rotas’ o franquismo está de fondo, e sobre todo o sociolóxico. Querías, neste libro, retratar esa outra banda da represión?

Retratar o noso semella tarefa na que todo escritor se entrega con maior ou menor fortuna, e eu, neste caso, teño que dicir que me entreguei e entrego ao intento de destriparnos ou amosarnos como somos. Pero desde logo que non pretendín que ese tema que nomeas marcase tanto a novela como marcou algunha das anteriores. Así a todo, confeso que quixen contar unha historia, outra máis. E se nesa historia percorrín cunha mirada aceda o que foron oitenta anos de país e padeceres, entón é que todo se moveu á vez, todo está aí, rabuñando ás persoas por dentro, aínda que por fóra non se perciba. Vemos a casca, non o miolo, di un personaxe nun dos capítulos. Pois iso.

Os protagonistas son un señor con alzheimer e un parado. A situación económica do segundo, -orfo desde neno, criado pola avoa, que era pobre-, condiciona totalmente, aos ollos da sociedade, a interpretación da relación entre eles. É un xeito de facer unha crítica dunha sociedade que olla distinto á xente segundo a súa posición económica?

Por suposto. Pero trátase dun dos xeitos que hai entre milleiros de xeitos aos que podemos acollernos os que escribimos para censurar comportamentos nada edificantes. Tamén debo dicir que a escolla dun vello e un parado, figuras moi representativas desta crise que nos asoballa por abaixo mercé aos que se enchen por arriba, quizais leve, neste intre de penuria, a ver os feitos de cada día cunha mirada bipolar: a que se solidariza con eles porque é o pan de cada día e en calquera momento pode tocarnos a nós, e a que se rebela e berra contra o que nos pasa e nos repasa e do que estamos fartos porque chega o momento, como lle chegou ao señor Xaquín nun intre da súa vida, de rachar as cadeas sen importar as consecuencias, simplemente porque temos a razón da nosa parte e ás veces a violencia está máis que xustificada nos adentros.

En relación con iso, a neta de Xaquín, Vanesa, ou mesmo a filla, Carlota, e Maríaxosé, representan os valores dunha sociedade de consumo: a aparencia, a superficialidade. Fronte ao propio Xaquín, ou outras personaxes femininas -a asistenta social que leva a residencia…-. Canto ten este libro tamén, neste sentido, de crítica á frivolidade, ao culto á aparencia…?

Moita. Pero dado que non vén a conto medir o grao de crítica que carreta ‘Zapatillas’, convirá indicar o moi adrede que pretende amosala. Tanto empeño puxen niso, en facela ver, que confío que nin ao lector menos avisado lle poida pasar desapercibida. E non sei se con iso a novela se alixeira, perde pulo ou se deixa levar por unha onda superficial, cando menos quixen que exercese de elemento de contraste coa máis poderosa historia do pasado, o que potencia o valor desta última. Ademais, tampouco é que conte mentira con ese tipo de crítica, pois os valores aos que unha parte da nova sociedade consumista adora están moi baleiros ou son mera aparencia.

O señor Xaquín estivo durante moitos anos sometido a un mostro, o seu pai. Cando decide rebelarse xa é tarde. Tamén o neto de Lola é, dalgunha maneira, arrastrado pola vida, como se non fose o dono dela. Por que esa coincidencia entre os dous?

Podería dicirche que saíu así, que unha casualidade… Pero non. A violencia vital, a represión, o sometemento ao que sabemos que non pode ser eterno pero perdura e acaba por roernos día tras día está aí, habita entre nós. Esa violencia soterrada deuse, dáse e darase sempre. Forma parte do humano. A ruindade, podemos chamarlle. E como dixen antes, chega un momento, ao mellor non sabes cando nin como chega, pero chega o rauto ese de rebelarse e cobras con violencia o que pagaches penando polas corredoiras ou agochado en ti mesmo. Os dous personaxes coinciden en certo…, mellor dito, nun incerto deixarse ir polo fío do tempo sen ser donos de case nada, prendidos a unha muller que será o elo que os une e que, non teñen dúbida, pode curalos aínda que non estea viva. Así a todo, por levarche a contraria, creo que nunca é tarde para ninguén, nin sequera para quen chega a beira do mar e non pode ir máis alá.

O libro apunta a outra cuestión, que é a continuidade entre a ditadura e a “democracia”, a partir da actitude de personaxes como Rafael Janeiro. Era parte do obxectivo da novela?

O Janeiro é un personaxe secundario e esquemático, pero cadra de representante eterno da submisión á orde e ao sistema, nunha palabra, ao mal que se sabe malvado e que, aínda así, recunca no erro. Un pobriño que executa porque se cre realizado nesa escala de mando no que os que están arriba ordenan e os de abaixo, recrutados para manter o puño de ferro, obedecen cegamente. Pero logo está esa outra idea que atinadamente deixas caer e que, si, nos leva á perpetuación das familias triunfadoras dos anos ruíns e que seguen impoñendo e esmagando logo dunha transición democrática con máis buratos que fosas quedan sen abrir. Neste punto ten sentido o intento de contar a historia dun país a través da memoria dos personaxes. Intenteino, xa digo.

O caso da desaparición do señor Xaquín provoca unha onda de pseudonoticias morbosas, mais non unha reflexión sobre a desatención das persoas maiores con menos recursos polo sistema. E niso a internet funciona máis ou menos como a prensa convencional. Que reflexión quixeches deitar sobre isto?

A novela conta unha historia, amosa uns personaxes que tecen polo mundo e cavilan no seu, porque o de cada un importa máis ca nada, pero de aí a que o autor faga as reflexións temáticas que lle corresponden ao lector vai unha concepción errónea do que é ou para que serve a literatura. Reflexionará cada persoa que a remate segundo o seu tempero ou como lle cadre nese intre, de aí que uns se fixen na bola de neve dos medios provocada polo suposto rapto, outros na denuncia da situación na que se encontra a terceira idade, outros na memoria e no pasado ou no personaxe que sexa, e cada un como lle pareza ou como interprete, que para iso se le. A meu ver a novela é un conxunto, e nese tema non só denuncio o morbo das noticias ou a desatención social, tamén o negocio e a invisibilidade dunha terceira idade que aparcamos como se aparca un coche vello que agardamos que non dea máis a lata. O que eu si podo aclarar é a idea inicial que me moveu a escribir ‘Zapatillas’: unha circunstancia persoal dun familiar recluído nunha residencia de anciáns. Coñecín ese ambiente, vaia, e pretendín amosalo colocando a un vello que se rebela e marcha. Logo saíu o que saíu.

No fondo, está a soidade. Lola quedara soa, e o neto déixaa soa. O propio neto quedara só, cun pai machista e borracho (o fillo de Lola). Xaquín queda só tamén, e confórmase con mirar a Lola. Hai como soidades que se herdan, condicionadas pola clase social de cada un deles. Por que? -Ademais, o destino das mulleres está moi marcado por unha sociedade tremendamente patriarcal-.

Non podo negar que a novela transmite tristura, por moito que unha refoleada de humor e sarcasmo a percorra de cabo a rabo. Pero a derrota vital duns personaxes maltratados polo destino e golpeados pola vida ata facer deles uns parias nunca chega a producirse. Eles son superviventes, como a especie, agárranse a calquera galla para non caer de todo ao burato, para non esmorecer, por moito que transiten polo lado das sombras e da soidade. Incluso un a outro. Téñense. E iso importa. Importa tanto como a clase social, o patriarcado ou a condición feminina dunha muller que, sen estar como personaxe á que o narrador segue, se converte no eixo da historia. A Lola é esa muller nosa que, sendo nada, o representa todo porque todo o condiciona. Pode ser usada e abusada, desprezada e mercada, nai ou avoa, pero, como na novela, segue aí, está aí. Con só mirar para ela, como fai o señor Xaquín, consola.

En canto á maneira na que está contada, a novela ten un narrador, bastante diálogo, e algo de investigación policial aínda que non é iso o que realmente che interesa. Como pensaches a estrutura?

Se dicimos investigación policial alguén pode pensar que se trata dunha novela negra. Nin por asomo. En canto á súa estrutura, antes dixen que saíu o que saíu, pero non exactamente o que cavilei nun principio. Incluso ese marcado contrapunto de varios personaxes e varias situacións a converxer paseniño no remate veu despois de iniciada. Acontece que ti empezas a escribir cunha idea de novela, pero logo, co paso das páxinas e das circunstancias que trazas porque che veñen ao maxín, vas modificando e axustando ata dar cunha estrutura que cres adecuada pero que nin sequera con esa crenza estás seguro de atinar. Escribir tamén é dubidar e, en fin, neste caso podo confesar que mesmo percibía a novela como complexa de máis como para ofrecerlla a unha editorial ou intentar que se lle ofrecese ao público.

Algo máis que queiras salientar?

Pois nada, despois de cinco anos sen publicar, estou contento de reaparecer. Tamén moi sorprendido pola boa acollida que ‘Zapatillas rotas’ está tendo entre a crítica e os lectores. Os que escribimos neste recuncho da península temos, por veces, unha festiña tan cativa que parecemos condenados a escoitar só músicas achegadas. Mágoa que non haxa quen veña a este baile e se decida a sacarnos cara a fóra, como fan noutros lados e tan sabiamente.

Montse Dopico

Deixa un comentario!