Menu Xerais

Xurxo Souto: «Non é casualidade que pasen cousas con pretroleiros nas nosas costas: estamos no medio dun fluxo económico brutal»

Montse Dopico publicou no Magazine Cultural Galego unha entrevista a Xurxo Souto sobre o seu libro Contos do mar de Irlanda.(Foto: Teruka Queiro)

 

Xurxo Souto: «Non vivimos na periferia, senón no centro do mar, no medio da súa autoestrada principal»

Non coñecemos o mar. Por iso o tememos e o reducimos a tráxicos naufraxios ou apresamentos de barcos. Ou idealizámolo, folclorizámolo, desde unha óptica romántica e paternalista. Mais, escoitamos a súa linguaxe? Sabemos as historias da súa xente? Iso se pregunta Xurxo Souto. E a iso responde en ‘Contos do mar de Irlanda’ (Xerais), un libro de relatos das historias dos sabios do océano. Dos galegos do Gran Sol. E de todo o mundo. Porque, xa o di el, para cosmopolitas, nós.

Nada máis comezar dis que ti es terrícola, que nunca traballaches no mar. E que non estás con esa máxima de que “as cousas do mar non se contan na terra”, senón todo o contrario. Esa é a idea do libro?

É a idea, si. É, xa o dixen outras veces, a miña resposta contra unha fraude. Quero facer agromar o que non nos aprenden na escola, nin nos medios de comunicación… Penso que temos que mudar a nosa visión da realidade do mar. Porque non vivimos na periferia, senón no centro do mar, como dixo o sabio Staffan Mörling. Unha vez preguntáronlle por que fora vivir á fin da terra e el respondeu iso, que vivía no centro do mar. Alén da importancia da pesca na nosa economía, estamos no centro da ruta da mariña mercante máis importante do mundo. Mais diso só nos decatamos cando pasa algo malo, como as mareas negras.

Estamos no centro da máis importante autoestrada do mar. Dinnos que o centro é París, ou Londres, ou Berlín, mais os barcos que van cara ao norte de Europa, desde África, desde o centro e o sur de América… pasan por aquí. O patrón de pesca Serafín Mourelle explica ben isto. Conta que os mariñeiros de Fisterra que veñen de Capetón (Capetown), ou de Bos Aires, cando van de ruta para Bremen, onde non os espera ninguén, asómanse para ver a súa casa ao pasar por diante dela… Non é casualidade que pasen cousas con pretroleiros nas nosas costas. É que estamos no medio dun fluxo económico brutal.

Os relatos están escritos como se estiveses falando.

É o meu xeito de escribir, si. Supoño que co tempo vas creando o teu estilo… Son frases curtas, está moi presente a música… Falei con moita xente para escribir este libro. Xente da terra e do mar. Un patrón, Graña, cando leu o texto despois de falar comigo díxome: “está ben, é o que dixen eu”. E iso é o que tento… Para min é moi importante a música das palabras, recoller o que falan os sabios do mar…

Tampouco agochas o lado máis duro: as condicións laborais, o naufraxio… Mais non hai un excesivo dramatismo, nin cando falas diso.

O que pasa é que os terrícolas só sabemos dúas cousas do mar: os naufraxios e os apresamentos. E iso está aí. É un traballo extremo, claro. Mais alén diso está a vivencia de miles de persoas, as súas historias, todo o universo do mar. Eu non estou con esa visión primaria de que todo é escatolóxico, de que non hai un lado estético dese mundo. Ao contrario. Por iso falo, por exemplo, dos gaiteiros do mar. Porque no mar, malia toda a dureza, tamén hai emocións e estética.

Serafín Mourelle conta que apagaban as luces para ver as estrelas. E imaxina o que será iso, sen contaminación lumínica ningunha. O mesmo Serafín díxome, cando o coñecín, que o mar non é poesía, senón traballo e esforzo. E deseguido continuou: “Eu nacín en Corme,/ Crieime na Coruña,/ Casei en Noia,/ Vivín no Gran Sol./De onde son?/ Son do mar máis que de sitio ningún!. Así que, nada máis comezar a falar, estaba facendo poesía!

Di o Machín de Muxía que “as cousas do mar non se contan na terra”. Cando escoitas isto podes pensar que é prepotencia. Mais non é así. O que pasa é que eles perciben que o mundo do mar non ten importancia para os terrícolas. Polo que diciamos antes: non está nos medios, nin na escola… É como se o mar fose o último: só un traballo que é mellor evitar, sen consideración social, para xente bruta. E non nos decatamos de que o noso futuro pasa polo mar. Amancio Ortega pode levar Zara a Singapur, pero o mar non poden levárnolo a ningún lado. O mar ten unha épica, unha lírica, que os ingleses ou os holandeses coñecen ben, mais que aquí está agochada.

Mais se cadra si existe esa lírica do mar, non si? Ti mesmo citas a Manuel Antonio, por exemplo. E tamén escribiron o mar desde a súa experiencia Xabier Queipo, Suso Lista…, sen visións idealizadoras e románticas. O que si se cadra era menos coñecida é a historia do movemento obreiro, da represión… que contou Dionisio Pereira.

Foron Queipo, Suso e moitos máis, como Xacobo Barros… E xa desde a literatura medieval. Hai moi bos exemplos como o ‘Poema en catro tempos’ de Blanco Amor, Avilés de Taramancos… Mais esa épica, esa lírica, segue sen estar tan presente socialmente. Que é o que pasa coa represión no mundo do mar. Eu mesmo non o sabía e, que ignorante! Coñecín a Dionisio Pereira e xa digo que boa parte do que conto no libro foi el quen mo contou a min.

A cuestión é que o mar estivo na vangarda do movemento obreiro en Galicia, sobre todo Bouzas, Vigo e A Coruña. A CNT era moi forte, ademais. E saber iso tamén axuda a cambiar a nosa visión do mundo do mar. Porque non era só traballar duro. Era xente solidaria que se unía para defender os seus dereitos. Era o primeiro proletariado que xurdiu no mundo do mar, cando chegaron os primeiros motores e a pesca industrial. E despois do golpe de Estado do 36 houbo unha regresión nas condicións laborais. Por todo iso, a idealización do mar é unha trapallada. Cando morre alguén non é unha traxedia inevitable provocada polo océano. É un problema de riscos laborais, un accidente que se produce por un problema de seguridade laboral.

Falas da poética do mar… E citas no libro non só músicos, senón escritores terrícolas como Manuel María ou Uxío Novoneyra, teatreiros como Manuel Lourenzo, pintores como Lugrís… Toda a arte que ten unha relación especial co mar.

Serafín apagaba as luces para ver as estrelas e ese pode ser o mellor momento para reflexionar na soidade infinita, para escribir… E o libro ten que ver moito con iso, coas emocións da xente do mar, como che dicía.Tamén son moi emocionantes as presentacións do libro: que alguén diga, como pasou, “é a primeira vez que conto isto en público”. É moi emocionante, e á vez terrible porque, como é posible que esas cousas non se contasen? Por iso é un libro vivo, que vai medrando co que aprendemos en cada presentación, co que a xente se vai animando a contar.

Falo tamén de músicos, de escritores, de pintores como Ksal que aquí pouca xente coñece. E entre todos eles van construíndo ese capital cultural do océano que está tan agochado. É un problema de desencontro que temos, coma tantos outros. Ademais, é a función das artes, tamén, conformar unha cosmovisión das cousas. Con Lugrís, por exemplo, temos unha relación especial: temos un colectivo, In Nave Civitas, que reivindica a súa obra. Ademais, ver o que significaban as historias do mar para un terrícola como Novoneyra axuda a cambiar a nosa perspectiva. Pensa por exemplo en Lisboa: a praza central está ao lado do mar, non no centro. Pois así tería que ser con nós. Aos ollos do mar, A Coruña e Vigo son a mesma cidade.

Mais xa dis que aos caciques dunha e doutra iso non lles convén dicilo…

É que non se fala das relacións económicas ou artísticas entre as dúas cidades, senón só do Celta-Deportivo ou do que din os caciques que queren reafirmar o seu poder coa demagoxia. Mais eu sempre o digo: para cosmopolitas, nós. Burela, Celeiro ou Marín tamén son o mar de Irlanda. O Atlántico somos nós. Hai unha novela dos 60, ‘Gran Sol’ de Ignacio Aldecoa, que ofrece unha particular cosmovisión do mundo do mar. Con personaxes arquetípicos, mostra os cántabros como rebeldes e os galegos como desconfiados.

Pois nós temos dereito a contar a historia do Gran Sol desde os nosos propios ollos, sen quedar relegados a un papel marxinal, anecdótico. Eu sempre o digo: eu non me atrevo a facer nin unha marea. Non vou facer como Valentín Carrera ou Manolo Rivas, que si subiron ao barco e contaron o que viviron. Mais eu si quero contar as historias da xente do mar, o que a xente do mar me contou. Non é normal que saibamos o que pasa en Nova York e non o que pasa a 80 quilómetros.

Tamén tocas debates como o do pincho/arrastre, conflitos que teñen que ver coas relacións internacionais como os que desembocan en apresamentos de barcos… Agora está a falarse moito da técnica do xeito…

Hai un traballo de análise da actualidade, si, tamén. Se nos preocupamos polo que pasa en Palestina ou en Bruxelas, tamén temos que preocuparnos por todo iso. Somos o centro do mar e a primeira potencia pesqueira europea. Mais os centros de decisión política están en Madrid ou Bruxelas. E para Madrid, o mar é unha cousa residual. Un dos sabios do mar cos que falei, Fran, díxome algo do que eu non me decatara: o español é o Estado europeo que ten a capital máis lonxe do mar. Irlanda é un país de mar, pero Madrid non ten mar.

En canto á pesca do xeito, é unha das mostras do que estou dicindo. É nunha arte de pesca tradicional e sostible, pero teñen que ir os mariñeiros explicárllelo a Bruxelas, porque en Madrid non entenden nada. Outro tema é o do arrastre, que si tiña que desaparecer. O pincho é mellor non só no sentido ecolóxico, é que tamén significa calidade, e niso tamén estamos na vangarda. Do Gran Sol vén tamén peixe barato, pero de calidade ínfima…

Nesa épica que creas tamén importa moito a linguaxe. Aínda que tampouco abusas do léxico específico…

Pois mira, por exemplo, o mar da Coruña para os sabios do mar é o mar de María Antonia. E María Antonia era unha muller que tiña unha tenda nos anos 40, da que eles estaban sempre entrando e saíndo. E cando ían ver a María Antonia significaba que estaban na casa. E por que non nos contan isto na escola? O mar está aí, interpelándonos. Como non o coñecemos, témoslle medo ou vémolo como algo moi bonito e moi folclórico, desde unha perspectiva paternalista. Mais non escoitamos o que nos di, non sabemos nada del. Malia que o mar muda a nosa relación co cosmos todo.

O mellor de facer este libro foi escoitar a xente, coñecela. E ver, por exemplo, como nos lugares de interior as historias do mar interesan. Non é que o mar sexa de todos, é que todos o todas somos o mar. Ademais das presentacións do libro, no que os auténticos protagonistas son a xente que conta as súas historias, temos actividades como a das botas de Bueu: convidamos a xente a sacar as botas o día da festa. Tamén estamos a traballar nunha exposición da pintura de Ksal, nun documental sobre os gaiteiros do mar, na alianza de Marín con Bantry, que é unha cidade irlandesa na que estiveron enterrados moitos galegos, e que sempre apoiou moito aos familiares que ían recuperar os corpos…

 Montse Dopico

Deixa un comentario!