Menu Xerais

Manuel Portas: «Non creo na finalidade moralizante da literatura»

Montse Dopico publicou no Magazine Cultural Galego unha entrevista a Manuel Portas sobre a súa novela Amor en alpargatas.

 

 

Manuel Portas: «Non creo que a creación teña que se submeter á función pedagóxica horaciana»

Historias de amor entre individualidades que se cruzan e, de fondo, o esfarelamento do nacionalismo galego organizado, a falta de unidade do mesmo. Diso vai a nova novela de Manuel Portas, ‘Amor en alpargatas’ (Xerais).

Sara e Lucía despiden o home que quixeron. Mais ningunha delas soubera, realmente, quen era el. Nin el quen eran elas. Así comeza ‘Amor en alpargatas’, (Xerais), a nova novela de Manuel Portas. Unha historia de afectos náufragos, coas rupturas do nacionalismo galego de fondo.

Como a túa novela anterior, ‘Faneca Brava’, este novo libro, ‘Amor en alpargatas’, ten moito de historia familiar. Mais desta volta parece que de fondo están os problemas do nacionalismo. Era ese o tema ao que querías apuntar? Por que neste momento?

Certamente hai un marco familiar ao que pertencen varios dos personaxes principais, mais non só. Ora, non creo que se trate da historia dunha familia ao estilo da que podiamos encontrar en Faneca brava, unha especie de xogo sinfónico do clan familiar como marco humano da acción narrativa, senón de historias de amor entre individualidades que se entrelazan.

A contorna nacionalista é o pano de fondo, non é a materia da novela. Non é unha obra de temática política. A biografía dos personaxes protagonistas está situada nese contexto humano e histórico. Pertencen á xeración daqueles mozos e mozas que iniciaron a súa actividade política nos estertores do franquismo e os primeiros tempos da transición. Foron quen lle deron forma ao primeiro nacionalismo organizado da nova etapa que se abría, coas súas grandezas e as súas miserias, os que fraguaron unhas estruturas que herdamos no seu momento os que pertencemos a xeracións posteriores.

Por outra parte, como ben sabes, o momento de edición dunha novela non se corresponde co momento en que termina a súa creación. Amor en alpargatas foi escrita hai moito máis dun ano e a data da súa saída ao mercado depende dos lóxicos calendarios editoriais.

Non deixa de ser tamén unha historia de afectos náufragos, que tamén estaban bastante presentes en ‘Un dedo manchado de tinta’ ou en ‘Faneca Brava’. Aínda que a nova novela non é coral, como as anteriores. Que teñen en común e en que se diferencian?

Pois non o sei ben, a verdade. Poida que en Denso recendo a salgado e n’Un dedo manchado de tinta houbese máis protagonismo desa colectividade coral que constitúe o mundo dos personaxes. En Faneca brava, pese á importancia do ser colectivo, e sobre todo en Amor en alpargatas, os protagonismos individuais teñen moita máis presenza. Penso que o xogo das temporalidades e dos puntos de vista cambiantes si son algo que teñen en común.

Lucía, a ex-muller, e Sara, a compañeira, despiden a Ismael, enfermo. E é como se ningunha delas soubese, en realidade, quen era el. Hai, tamén, un contraste entre elas. Lucía ten unha relación de depedencia emocional con el…

Efectivamente, non acaban sabendo quen era el. Nin el acaba de coñecer realmente as dúas mulleres que houbo na súa vida. Quizais aí, nese descoñecemento, na imposibilidade mesmo da comprensión, radica a traxedia que se larva entre seres que son, malia a relación amorosa, profundamente solitarios. De aí a señardade que paira na novela. Os tres son moi diferentes. Non só elas dúas. Na historia procurei fuxir de modelos que convidasen a pensar en persoas reais. Paradoxalmente, só Lucía, na súa dependencia emocional, responde a certo espello lonxincuo da realidade.

Por que Lucía non sae nunca dese conflito que ten con el e consigo mesma? (Primeiro a vinganza, logo o arrepentimento…)

É a reacción pendular entre a xenreira e o impulso amoroso. Lucía é paixón irrefreábel, enerxía contraditoria, vida en estado puro. Animicamente inestábel, poida que Lucía responda a un perfil de personaxe romántica, lonxe dos estereótipos fríos e calculados que mesmo na relación amorosa marca como verosímil a narrativa de corte americano, ou o xogo do politicamente correcto que estabelecen as novelas de tese. Eu non quero educar coa escrita. Non pretendo heroes ou heroínas a quen imitar. Nin Lucía, nin Sara, nin moito menos Senén, son modelos de nada. Non creo que a creación teña que se submeter á función pedagóxica horaciana. Quédome co delectare, fuxo do prodesse. Lucía podería ser facilmente a protagonista dun poema de Byron.

Ismael comezara moi novo na militancia nacionalista. Arredor del había envexa, mediocridade, suficiencia intelectual, loitas fratricidas, vacas sagradas que o controlaban todo… O seu fillo, na seguinte xeración, percibe o mesmo: o nacionalismo contrólano sempre os mesmos… Canto ten o libro, nese sentido, de retrato do nacionalismo galego?

Amor en Alpargatas non é un retrato do nacionalismo galego. Nin o é nin é o que eu pretendía no momento de escribir. O que si hai na obra é, na parede do fondo, unha pintura de contornos esvaídos sobre as nefastas consecuencias que sempre se derivaron do control polas estruturas do poder e as organizacións que se arrogan o patrimonio da defensa da nación.

Se un analiza a historia recente verá que ciclicamente se producen depuracións, rupturas e divisións pola intransixencia e o control organizativos. Falta xenerosidade como para comprender a pluralidade dun movemento que por definición é vario. Obviamente, a experiencia e o coñecemento persoais sempre axudan para abordar un marco narrativo. Mais a miña foi unha máis, e mesmo diría que a de menos peso, no momento de definir os trazos de Senén.

Tratas outro tema que non é moi frecuente na literatura, que é o dos presos independentistas, o debate sobre a violencia política… . Que quixeches subliñar, nese sentido?

Penso que a violencia política ten que ser analisada, mais non nunha novela, obviamente. Insisto, non creo na finalidade moralizante da literatura. Nin defendo nin defendín nunca a violencia como método de acción política. Mais, con todo, creo que non podemos andar máis unha vez ocultando unha realidade con tabús estúpidos e preconceptos papanatas. En Amor en alpargatas o tema da violencia aparece nunha parte da trama, a que afecta a Xián, ao fillo de Senén, e a un mundo no que inicialmente se move o rapaz. Como o nacionalismo no conxunto da obra, na historia particular de Xián a violencia forma parte dese pano de fondo.

Mais o efecto que o cárcere produce en Xián é o peche en si mesmo, e o afastamento total. Por que?

Hai no rapaz unha reacción provocada polo impacto vivido, pola detención e a experiencia traumática que padece na cadea, e todo pola violencia na que, en realidade, non cre como recurso de actuación política. Xián non renega dos seus principios, pero decide unha mudanza radical na súa vida. Afastarse, desaparecer. Mais nada tería explicación emocional se non se lle sumase a tensión tráxica que padece por estar no medio entre a nai e o pai. A combinación de todos estes elementos produce nel unha tormenta perfecta.

Nese sentido, pai e fillo afástanse do nacionalismo, non atopan saída. Por que? Non hai saída para o nacionalismo actual?

Non: pai e fillo afástanse dunhas estruturas organizativas que os asfixian, non se afastan do nacionalismo. Os dous, cada un ao seu xeito, cada un no seu tempo, seguen crendo nos principios que os levaron a participar en política. É algo substancialmente diferente ao abandono do nacionalismo como ideario. E, certamente, iso é o que están a sentir moitos e moitas nacionalistas na actualidade. Todo o traballo de unidade de acción, fraguado con esforzo e xenerosidade, supeditouse aos intereses de parte, nos últimos tempos moitas veces só por un posto no poleiro ou un prato de lentellas.

Como os investidores en bolsa novatos, que cara á fin de semana van correndo retirar beneficios. Talmente así. Non houbo suficiente altura de miras. E a paciencia e a confianza mutua teñen os seus límites. Este esfarelamento organizativo acontece nun momento crucial para o país e pode ter dimensións catastróficas. Os analistas e os historiadores terán moito que debullar. E iso se o nacionalismo non perde o tren e a sociedade deixa de sentilo como necesario, se outras formulacións ideolóxicas que consideran secundaria ou nin sequera consideran a identidade como principio non acaban callando como alternativa ao oco que deixan as forzas propias.

A saída?: a reasunción da pluralidade como principal riqueza do movemento nacionalista, a volta á unidade de acción, á xenerosidade, a recuperación da confianza, o fin da agresividade gratuíta entre nacionalistas. No momento álxido da refrega ortográfica, D. Ricardo Carvalho Calero dixérame un día que non entendía tanta xenreira, que na época das Irmandades todos se trataban de irmáns. A irmandade, iso é o que cómpre recuperar.

Montse Dopico

Deixa un comentario!