Menu Xerais

Ramón Nicolás: «As mulleres foron varridas da historia da Idade Media»

O suplemento Faro da Cultura, de Faro de Vigo, publicou unha entrevista de Lourdes Varela ao escritor Ramón Nicolás sobre a súa novela O espello do mundo.

 

«As mulleres foron varridas da historia da Idade Media»

—Tendo en conta que unha das túas facetas máis coñecidas é a de crítico literario, estrearte como novelista é cáseque unha ousadía. ¿Que foi o que te animou a escribir “O espello do mundo”? ¿Como naceu esta historia que contas?

—Na nosa tradición literaria, e noutras, creo que non son o primeiro caso que conxuga traballos creativos deste tipo. Na realidade sempre entendín tanto a crítica como o ensaio como unha faceta creativa máis, sen dúbida pola que circulei con máis intensidade nos últimos anos, iso si. As diferenzas entre a práctica da crítica e enfrontarse á creación dunha novela son evidentes, claro, e talvez a máis importante sexa que para esta última cómpre ter unha historia, ou varias, e manexar os recursos apropiados para contala…, e a deste libro asaltoume case se querelo. Participo da opinión, con todo, que a crítica tamén é un exercicio de creación aínda  que o seu obxectivo sexa interpretar, orientar ou informar. A idea da novela naceu hai anos e xurdiu tras coñecer un territorio concreto  como foi a  igrexa  de San Pedro de Ramirás nas Terras de Celanova: a única memoria conservada  do que foi un cenobio feminino medieval, rodeado hoxe polas instalacións dunha residencia xeriátrica. Aí había unha metáfora vinculada co tratamento que se lle dá e deu ao noso patrimonio, tamén coa nosa memoria. Alí  había unha  historia que tentei contar. Talvez a darlle forma contribuíu tanto o feito de decatarme de que levaba máis de dúas décadas dedicado á interpretación doutros textos como de abordar un desafío cun proxecto se se quere de índole máis persoal.

—O feito de escribir ficción, ¿no teu caso dáche máis liberdade creativa ou, aínda que se faga ficción, hai que ser sempre rigoroso e metódico?

—Loxicamente se escribo ficción, se non interpreto textos alleos aínda que novela hai algo diso coma se dun “patchwork” narrativo se tratase, a liberdade creativa é absoluta. Neste caso concreto a novela benefíciase de moitas lecturas que me influíron, de moitas voces heteroxéneas, sobre todo de mulleres, e tamén do que un coñece no transcurso da necesaria fase de documentación: algo básico para construír con certo rigor e verosimilitude a parte histórica da novela.

—Sorprendeume algo que dixeches nunha entrevista: que as mulleres que eran abadesas na Idade Media chegaron a ostentar un gran poder. ¿Como se explica isto nunha sociedade que, agás excepcións, en xeral ignoraba ás mulleres?

—Basicamente porque, ao meu xuízo, se reiterou unha única lectura do medioevo que é  etnocentrista e patriarcal, onde as mulleres foron varridas e borradas da historia oficial. Isto aconteceu nalgunha medida con figuras fascinantes como a propia Hildegarda von Bingen que protagoniza boa parte da novela. Daquela…, que ía ocorrer con aquelas abadesas  de conventos como o de San Pedro de Ramirás, o de San Salvador de Sobrado de Trives ou o de San Salvador de Ferreira de Pantón, todos eles conventos femininos…? O seu poder, derivado da relevancia que no seu tempo representaban as ordes relixiosas ás que pertencían, era absoluto e total, indo máis alá do que hoxe chamariamos modos de produción e de organización. A óptica coa que entendían o mundo era irrebatible, eran cabezas espirituais e señoras temporais das terras e das xentes que vivían nelas, de aí o xogo de espellos que quixen reflectir nesta novela. Fórono naquela época e fórono mesmo, no caso das monxas de Ramirás, ata despois de 1499 cando tras a reforma bieita foron anexionadas a San Paio de Antealtares en Compostela, gozando alí e mesmo despois de privilexios e prerrogativas especiais. A intención era rescatar, desde a ficción, este mundo.

—Sen desentrañar excesivamente a trama, quizais conviría adiantarlle aos lectores certas cuestións, aínda que sexa para facer un labor pedagóxico. Por exemplo, ¿quen eran as monxas “onas”?

—Un dos aspectos que marcaba a singularidade do convento de San Pedro de Ramirás era a denominación de respecto coa que se designaba ás súas abadesas, tanto en textos en latín como en galego-portugués, que era o de “onas”: un caso único nas denominacións que se empregaban naquela época para as abadesas e que se recolle na colección diplomática dos textos conservados do cenobio. A filóloga Clarinda de Azevedo Maia fala dun arcaísmo no galego-portugués que probablemente teña a súa orixe no termo “miona”, procedente do latín “mea domina”, isto é, “miña dona”.

—E xa de paso, quen era Hildegarda von Bingen?

—Unha figura esencial, xa non só na historia da igrexa católica por un inequívoco afán reformista e polas revelacións das que deu conta en numerosos escritos, senón no ámbito da cultura en xeral, da música, das artes da ilustración, da protociencia e da medicina, mesmo reivindicada como referente do protofeminismo. É esencial para entender a loita da muller no seu tempo que realizou desde o monacato  e que quixen traer á novela pola respecto que me merece a súa figura e porque a súa vida cadrou na época de máximo apoxeo de San Pedro de Ramirás, alén de responsabilizarse, ao longo da súa vida, dun epistolario moi abondoso…, daquela porque non puido escribir algunha carta a outra muller, neste caso, galega?

—A Ona Guiomar que protagoniza a novela, ¿está baseado nun personaxe real, na suma de detalles de varios personaxes reais ou trátase dun personaxe enteiramente inventado por ti?

—A ona Guiomar é unha suma das onas que pasaron polo convento ao longo da súa historia. É ficción, claro é, pero nela quixen compendiar ou simbolizar a todas elas, procurei puntos de conexión na súa figura, no que pensa ou escribe, nas decisións que toma, en cal é a imaxe pública que debe dar e en como sería privadamente, subliñando sobre todo o afán por coñecer máis, por actuar con xustiza e pola vontade de que se perpetuase o seu labor á fronte do mosteiro.

—¿Cómo te documentaches para escribir o que debeu ser a vida cotiá nun convento naqueles tempos?

—Hai, afortunadamente, algúns traballos rigorosos feitos por especialistas que actualizaron as claves daquel mundo: como vestían, como se comportaban, como pensaban…, e de feito, Martiño, o personaxe que nun plano contemporáneo investiga sobre todo o que ten que ver cuns documentos atopados, deixa explícitas e reveladas na propia novela algunhas desas fontes.

—Sempre se fala da Idade Media como unha época escura. ¿Haberá que desmitificar esta idea, polo menos dende o punto de vista cultural?

—Sen dúbida, outro lugar común. Houbo sombras, mais tamén luces como en calquera outro período histórico. Desde o punto de vista cultural, as achegas no mundo das artes e das ciencias están aí. Na literatura, por exemplo, non hai máis que pensar na riquísima tradición literaria das cantigas galego-portuguesas, un pouco máis serodia da época que se retrata nesta novela.

—¿Este debut como novelista é o adianto de futuras novelas ou simplemente unha paréntese na túa obra?

—O meu traballo de docente e aquel que ten que ver coa crítica e a divulgación dalgunhas voces do noso patrimonio literario ocúpame felizmente boa parte do meu tempo. Con sinceridade non sei se haberá continuidade pero non pecho porta ningunha.

Lourdes Varela

Deixa un comentario!