Menu Xerais

Unha excelente novela: «A nena do abrigo de astracán», de Xabier P. DoCampo. Crítica de Xosé Manuel Eyré

O crítico Xosé Manuel Eyré publicou no seu blog Ferradura en tránsito unha recensión sobre a novela A nena do abrigo de astracán, de Xabier P. DoCampo.

Aqueles anos 40 e as tres mortes

Tiña catro anos cando Susana vai vivir cos padriños a Ribadeínsua. Ela e Aurelio, que traballará nos almacéns da familia, e tamén Fernando, mais este non vivirá na casa dos padriños de Susana:irá ao seminario para facerse cura. Así comeza esta novela de Xabier P. DoCampo para adultos. Unha novela de longo percorrido, 15 anos lle custou rematala, que retrata a vida na vila de Ribadeínsua na segunda metade dos anos 40, aqueles anos miserentos no económico e no social, menos de dez anos despois da fin da Guerra Civil, o golpe de estado franquista. “Foron tres acontecementos tráxicos que sucederon coma unha maldición que caese enriba de nós” (11) e que o narrador non está disposto a esquecer, “a memoria dos sucesos permanece por enriba de que as persoas se resistan a lembralos e, máis aínda a relatalos” (12). Precisamente a movela consiste na re-creación dese ambiente atafegante no que non se pode falar de determinadas cousas, é mellor mirar para outro lado, soterralas no faiado. Ir acumulando mortos no faiado e mirar para adiante sen cuestionarse nada fóra do réxime de cousas establecido. Iso é o que se fai en Ribadeínsua.

                     Porén, mirar para outro lado non serve de nada porque os mortos empre piden xustiza. Xa acontece co suicidio de Isidoro, alfaiate de comportamento sexual improcedente mais do que non fai ostentación, boa persoa e amigo de Susana, coa que comenta os filmes que se proxectan no cinema local. O ambiente irrespirábel que vive Ribadeínsua, reclúeo na súa casa e, aínda así, rematrá por levalo ao suicidio. Un suicidio que a sociedade de Ribadeínsua non se cuestiona, que toma como algo natural, vista a natureza do morto. Agás Susana, que non entende esa morte. Unha Susana que ten un segredo, mírase no espello até que o que ve non é a súa imaxe reflectida, senón a da súa nai. Todo o que ama Susana está nese espello. A escuso, que non a pille a madriña, que non lle gustrá nada e a porá por presumida. A figura da madriña ten unha importancia central na novela, a ela é a quen lle conta Susana os filmes que vai ver no cinema, sete en total e que dan título a cada capítulo da novela, agás unha vez que lla conta ao padriño, personaxe que cobrará importancia no remate da novela. Muller das sete misas, é a encarnación do que tiña que ser unha muller “do réxime”, falsamente piadosa, falsamente caritativa e moi interferida polo “que dirán”.

                     Mais son tres as mortes que estruturan a novela. Da primeira, a de Isidoro, xa falamos, porén fican dúas máis, a cada cal máis vergonzante. A primeira é de Engracia, compoñedora e sabedora de remedios naturais que poñen por meiga é que lle incendian a  casa con ela dentro. Morre queimada. Ovidio Ures, para cuxa familia traballara de moza, non parará até que a Engracia lle dean un enterrro xusto, pois  foi enterrada de calquera maneira e non en sagrado. Este notario da Capital, nas  súas vixes a Ribadeínsua, terá boa ocasión de coñecer a sociedade local, unha sociedade que, como nos debuxos de Antonina, outra inxustamente marxinada porque é o interese do irmán (mutilado e franquista convencido) que así sexa, parece que só se quere ver de costas, que lle custa un mundo enfrontar as súas propias caras. Unha sociedade encabezada polas “forzas vivas”, é dicir: o alcalde, o cura e o mando da garda civil. Mais sobre todo o cura, el é quen dirixe e quen decide, e resulta unha personaxe central na  novela. Négase e recoñecer as aparicións da Virxe a Fermina, que será recluída nun convento de clausura, todas as personaxes boas e inocentes serán apartadas da sociedade dalgunha maneira en Ribadeínsua. E tampouco debería quedarlle a conciencia tranquila coa terceira morte.

                     A terceira morte é a de Fernando, de quen abusan no seminario até que non lle queda outra que suicidarse. Coma sempre, encóbrese esta morte, ficando os malos por bos como consecuencia de terxiversación dos feitos. A madriña de Susana, a principal interesada en que saíra cura, dá por boas todas as mentiras que lle contan as autoridades eclesiásticas e renega do rapaz. Só  Susana e Aurelio, os irmáns, poñerán en cuestión a “verdade oficial”. Esta morte, nin que dicir ten, afecta moito á rapaza, até tal punto que nin no espello atopará consolo, e aí se decide o remate da novela, unha novela na que Xabier P. DoCamppo nos regala unha vez máis o seu excelente oficio narrativo, o saber contar dun narrador experiente que é unha das máximas figuras da nosa literatura.

                     E, no medio, sempre Susana, a nena do abrigo de astracán, ela, a súa bondade, o seu espello, e os seus filmes, que lle abren o mundo, que lle deixan ver que o mundo non se reduce a Ribadeínsua. Historias de FiladelfiaLuz que agonizaO mago de OzRebecaA ponte de WaterlooComo era verde o meu val e A loba, son os filmes que Susana contará principalmente á súa madriña ( o derradeiro ao seu padriño) e que dan título a cada capítulo da novela. Todos filmes dos anos 40 que engaiolan a Susana, quen os conta con verdadeira paixón e onde se nota moito a experiencia de Xabier P DoCampo como narrador. Eles, os filmes, son o outro espello, que por contraste retrata a sociedade hipócrita de Ribadeínsua, moi afeita a mirar para outro lado cando a traxedia a sacode, nada dada a facerse según que preguntas en determinados momentos, unha sociedade amordazada polos intereses da Igrexa que, de mans dadas co poder político (alcalde) e “militar” (garda civil) gobernan Ribadeínsua a fin de perpetuarse no tempo sen a máis mínima disidencia aos costumes da orde establecida.

                     Ocasión inmellorábel para gozar da narrativa de Xabier P. DoCampo, esta vez para adultos, adultos que se fagan preguntas, adultos que non lean por ler e reflexionen sobre o lido. As cousas foron como foron e temos que interesarnos en porque foron desa maneira e non doutra máis humana.

Xosé Manuel Eyré

Deixa un comentario!