Menu Xerais

A autonovela de Manuel Rivas, o fillo da leiteira: «As voces baixas». Crítica de Francisco Martínez Bouzas

Francisco Martínez Bouzas publicou no seu blog Novenoites unha recensión crítica sobre As voces baixas, de Manuel Rivas.

 

O fillo da leiteira. A autonovela de Manuel Rivas

A estas alturas da película coido que resulta ocioso / odioso que alguén pense que o recoñecemento de Rivas como un extraordinario escritor se debe ao feito de ter detrás ao grupo Prisa. Tampocuo penso que alleas mediocridades se teñan cebado  co escritor coruñés e menos por ese motivo. Manuel Rivas é un escritor extraordinario porque así o testifican as súas numerosas obras, case que todas rozando a excelencia literaria. De non ser así, de pouco lle terían servido eses alicerces mediáticos, nin tan sequera  as campañas publicitarias que os seus editores, sobre todo en Galicia, levan a cabo cando Rivas publica algún libro. Velaí temos a Manolo Bragado, un día si e outro tamén, pateando  vilas e cidades galegas para presentar publicacións de Edicións Xerais. Mais consideracións paraliterarias á marxe, cómpre centrase xa nesta novela memorialística, As voces baixas de Manuel Rivas que semella que se pode converter nun dos libros do ano,

 A novela de Rivas é unha persoalísima rememoración dunha vida nos seus anos de infancia e primeira mocidade, cunha manche de voces baixas deixándose escotar nun tempo ruín. Esas voces baixas, lémbranolo o mesmo escritor, son as voces dos nenos, da xente do común, dos emigrantes, dos mortos e dos animais… “as voces dos que nos queren dominar e alimentarse de palabras e contos”. E velaí, nese desfile de voces baixas, un escritor recuperando centos de lembranzas da súa infancia e adolescencia  e sendo capaz asemade de converter  os lugares da súa infancia (a rúa Marola no Monte Alto, Corpo Santo, o fogar do avó, a casiña e as ladeiras de Castro de Elviña) en lugares míticos, imaxinarios. E o mesmo acontece coas cousas e cos obxectos e as íntimas psicoxeografías que poboan esas coleccións de relatos do fillo da leiteira: desde os primeiros medos que lle provocaron os cabezudos, o realismo máxico da “Cucaracha”, o coche de liña, o universo de saberes que tiñan as xentes de Castro de Elviña, ata a teima polos enlaces cando comezou a traballar de meritorio no Ideal.

Un lugar sobranceiro entre as voces baixas está ocupado polas intrahistorias familiares, esa familia pola que Rivas sente un profundo amor:o pai traballando con vertixe nos cumios dos edificios da Güaira, a nai que non podía enfermar, o sorriso da irmá María, a moza anarquista que morreu no mesmo cuarto no que pouco despois finarían pai e nai. Outro posto privilexiado entre as voces baixas é o das mulleres, as mulleres con sella de auga, con cántaros de leite, cos lotes de roupa, cos feixes de herba, as pescantinas coas súas patelas. Sen que estean ausentes entre as voces baixas as dos familiares vítimas da barbarie da Guerra do 36 (un avó nas portas da morte e outro fuxido un tempo no monte).

Centos de historias que son evocadas pola memoria, pero As voces baixas é unha novela e Rivas é capaz de converter os lugares e os acontecementos das súas historias en realidades imaxinadas que lle dan máis vida ás evocacións memorialísticas.

A estrutura da novela? A dun río que vai engordando con seu caudal de intrahistorias, coas afluentes, meandros, remuíños e fervenzas, para alén dun discurso compacto e pechado -presentación , nó, desenlace- que no responde á realidade desta creación na que a memoria arrolada pola imaxinación vai destilando pingas, as pingas da vida.

Cómpre por último facer unha referencia ao estatuto narratolóxico deste libro. Narrativa autorreferencial, do eu, con claras repercusións no plano enunciativo, exercido por un narrador en primeira persoa. Súmase así Rivas á autoficción, unha orientación importante  na narrativa de hoxe. Mais nada que ver coa narrativa narcisista ou ensemismada da que falou Linda Hutcheon. Rivas, en efecto, reivindica a súa experiencia concreta e neste libro expresa, desde o seu punto de vista o que lle acontece na súa infancia  e adolescencia. Con diversos recursos, fundindo sobre todo as súas experiencias co inventado, ten o dominio da primeira persoa. As voces baixas -collo prestadas palabras de Javier Marías-, non é autobiografía, non é un diario, memorias, actas notariais, ensaio novelado, novela pura onde todo é imaxinación. Pero é todo iso xunto, porque a literatura é o reino da liberdade, asimílao todo. E Rivas faino con gran maestría.

Pero Rivas non é un literato solipsista, transcende o propio eu e proxéctase  nun nós. Un eu, xa que logo, disperso, fragmentado a través dunha manchea de espellos que son os seus personaxes. Quizais ninguén o dixo mellor que G. Bernard Shaw: o home que escribe verbo de si mesmo e da súa propia época, é o único que escribe acerca de todas as xentes e de todos os tempos. Moi atinado asemade para fixar o estatuto deste libro os termos que inventou un dos creadores paradigmáticos do eu, Marcel Prous: “O deber e a tarefa dun escritor son os dun tradutor”. Tradutor de todos nós.

Francisco Martínez Bouzas

Deixa un comentario!