Menu Xerais

Crítica de Xosé Manuel Eyré sobre «As palabras que move o mar», de Xaime Toxo

A Nosa Terra publica unha recensión crítica de Xosé Manuel Eyré sobre As palabras que move o mar, de Xaime Toxo. Reproducímola integramente:

Xaime Toxo, vidas rotas, letras plenas

As palabras que move o mar é un dique contra o que bate a marusía gris e invernal dos esquecementos. Lese na contracapa. Porque os catro relatos longos que integran o volume constitúen catro memorias, catro memorias rotas, catro memorias feridas. Entre a memoria da inocencia da nenez, ese iniciático parto á vida, coa súa tenrura, e a memoria espantante dun peón de xadrez. Entre eles fica a vida, unha cartografía de accidentes alicerzada ou nunha cativa esperanza ou no fracaso cotián. Sempre na loita

Sempre na loita o ser humano, ese ser confundido, desnortado, que no deserto da amargura só conta como forza aliada a da memoria, esa capacidade de autoidentificación a través do tempo que a propia vida tende a dinamitar a prol do instantaneísmo mentirán e bonito. A memoria, a gran diferenza. Aparentemente. Aparentemente pois, en definitiva, a memoria non é senón un espazo de rupturas, recordatorio de insatisfaccións vitais. Porén, por moito que así sexa, resulta imprescindíbel non perder a perspectiva malia que quen garanta esa perspectiva sexa un espello fragmentario dun pasado conflitivo e pouco satisfactorio.

Velaí, pois, que a propósito de As palabras que move o mar, título co que Xaime Toxo entra pola porta grande na narrativa (non descoñecemos a traxectoria anterior a este primeiro volume) aínda ecoando o éxito de Ánxel de la Cruz, reclamemos unha lectura de conxunto, que o lector non fique só na individualidade de cada relato, que non peche o libro unha vez lida a derradeira palabra do volume e que siga mastigando a lectura. É a mellor maneira de rendibilizala, o instrumento que permita integrar no conxunto algunhas “delicadezas” que o autor foi sementando nos relatos e que teñen unha interpetación xeral arriquecedora.

Imos con elas. Por exemplo que o volume comece cun relato no que salienta o valor das palabras, o valor das palabras que lles “obsequiamos” aos demais, un valor que se actualiza nun relato dos tempos de inocencia e de iniciación, iniciación tanto ao amor como aos desenganos… tempo que non se ve libre da espada de Damocles que significa a ruptura. As palabras que move o vento ben podería ser unha novela, mais non, é un conxunto de relatos igual que a vida é un sumatorio de vidas; sen esquecer que o relato co que remata o volume volve acoller a infancia e quen remata é un peón de xadrez que posúe máis humanidade que os humanos protagonistas. Un relato, unha vida, un peón de xadrez, confrontación de intelixencias e intencións, todo ten un remate e esta paritda de xadrez remátaa un prisioneiro que está ser torturado

Outras dúas máis. Os relatos están estratexicamente situados ( xadrez, xogo, estratexia) en parcelas espaciais e temporais delicadamente difusas. Temporalmente, en momentos que calquera lector recoñece como próximos á ruptura (política, social), sen que se faga ningún esforzo contextualizador porque importa máis a idea que a concreción; aspecto este a ter moi en conta por aqueles lectores que achen pouca insitencia, clarificación ou abondamento. E espacialmente acontece outro tanto, a xeografía galega resulta absolutamente transparente mais os enclaves básicos (Esteiro, Rio de Esteiro, porque tamén Chile ou Alemaña) son ficción porque o tema, a cuestión, transversal non entende de localismos. Outra demostración de como se galego é ser universal, quen queira enteder que entenda e quen non ha seguir orneando. Tamén pode haber quen acuse de excesivamente literarios certos diálogos, mais nesta mestura vida-literatura non deixa de ser outra arma ou petición de reflexión desde o momento en que nacen dunha fonda meditación.

E non son todas, fica aínda por comentar o ton confesional que preside os relatos, ese que verbaliza o sentimento de perda, de orfandade, que non son quen de neutralizar nin a poesía nin o amor (engadamos a raíz do remate do anterior parágrafo: nin o feito de non querer recoñecerse como galego), que nace coa inocencia do primeiro relato, que despois percorre cartografías vitais por se na viaxe se atopasen os alicerces que asentan a vida, e remata cun relato absolutamente maxistral, ese finalmente contado por un peón de xadrez no que semella que o narrador vai apousando en diversas personaxes deica materializarse na ficha máis humilde do taboleiro. Un relato xenial, 16 páxinas que xuntan a Nova Narrativa con O lapis do carpinteiro, de Manuel Rivas, desde unha perspectiva case cubista para denunciar a tortura mentres se demostra empiricamente que a aprendizaxe literaria ou lectural é moi importante mais insuficiente para reconducir a vida entre balizados menos traumáticos. Isuficiente, si, só é unha parte da vida porque é unha parte da vida, a máis esquecida polo común da xente ou habería outros índices lectores. Insuficiente, si, mais imprescindíbel xa que poucas actividades demostran mellor a humanidade de que tanto presumimos e tan pouco practicamos.

Xosé Manuel Eyré

Comentarios pechados