Menu Xerais

Entrevista a Iolanda Zúñiga sobre «Periferia» en A Nosa Terra

A Nosa Terra publica unha entrevista de César Lorenzo Gil a Iolanda Zúñiga sobre a súa novela Periferia, Premio Xerais 2010. Reproducímola a continuación:

Iolanda Zúñiga: «Débolle máis á linguaxe audiovisual que á literaria»

César Lorenzo Gil. Un mes nos arrabaldos de São Paulo, no Brasil, fixo abrochar na imaxinación de Iolanda Zúñiga (Vigo, 1975) o universo narrativo que cimentou en ‘Periferia’, gañadora do Premio Xerais de Narrativa 2010 e considerada pola crítica unha das obras máis renovadoras das letras actuais.

Periferia está construída coma un mosaico de pezas de distinta orixe, desde cancións a fragmentos de libros ou xornais pasando por descricións, diálogos… Por que este modelo estilístico para contar a historia?

Eu quería facer unha estrutura de bonecas rusas, de escena pequena dentro de escena grande. Algo así como unha técnica de zoom cinematográfico que, á vista de paxaro, vai enfocando primeiro a grande urbe de São Paulo, logo a periferia, despois a favela na que vive Luciana e finalmente a historia que quería contar. Tomei o punto de vista que tiven eu cando cheguei ao Brasil, sen coñecementos sobre o lugar, soa, vivindo a vida cotiá cos ollos dunha viaxeira. Quixen guiar o lector a través da miña propia ollada pero recoñezo que sen demasiada distancia, recoñezo que adoutrinándoo un pouquechiño.

Aínda así, a descrición é a técnica máis usada.

Unha descrición do xeral ao particular que comeza cunha longa transición que conducise o lector a onde eu quería levalo. É por iso que nos dous primeiros capítulos non pasa “nada” a mantenta. Se falásemos dunha película, diriamos que na narración non hai montaxe. Todo o que pasa, entra no plano. Quería, sobre todo, ser honesta co que estaba vendo en cada intre, co grao de superficialidade, estrañeza ou abraio que a min me producira aquela experiencia “ao vivo”.

Quen lea o libro pode chegar a dubidar de que sexa unha novela. Vostede a que xénero a adscribe?

É unha novela porque non pode ser outra cousa. Se fose un ensaio, cada fonte que uso debería estar acreditada. Por poñer un exemplo, dou referencia de 500 cancións. Non hai nota ningunha sobre os autores. É certo que hai pouca ficción pero penso que unha novela de hoxe en día é aquel xénero que lle permite ao autor, con maior liberdade, apreixar a parte da realidade que lle interesa. Por iso non me importa recoñecer que hai plaxio, porque reproduzo directamente múltiplas referencias, e incluso algo de pirataría porque me “aproveitei” dos autores das músicas, dos artigos de xornal, dos libros… Estou “corrixindo” isto a través do meu blog, no que vou aos poucos deixando datos máis completos das citas, para quen teña interese.

A novela como concepto literario é obxecto de controversia desde hai décadas. É certo que está en ocaso unha concepción concreta de narrativa?

Eu non son teórica e podo achegar ben pouco a ese debate. O que si penso, como escritora e lectora, é que a literatura deixou de ter como fío preferente a propia literatura. A xente da miña idade está ben máis influída polo audiovisual e a música que polas lecturas. E eu recoñezo que sempre acabo preferindo ver unha película que empezar un libro. E como é lóxico, a linguaxe audiovisual acaba por influír na maneira de escribir, nos temas que se tratan, no enfoque, na relación entre narrador e lector. Pero tamén digo que este concepto é suficientemente amplo como para que caiban moitos tipos de novelas, sen que morra ningún.

Que papel ten a internet na construción de Periferia?

Sen a internet, Periferia non existiría, así de simple. A internet é o 50% da miña novela. Comprobei cada dato na rede, desde cifras até a gíria que falan cariocas e paulistanos. No ordenador descarguei as letras das cancións, lin os xornais dixitais, consultei a wikipedia e outras enciclopedias, deille ao play moitas veces no Youtube (Así a acabei incluído na páxina de agradecementos).

Arestora hai moito debate sobre como salvagardar os dereitos de autor. Pode haber quen diga que houbo “excesos” no seu uso en Periferia.

E quizais teñan razón. Debería ter dado maiores referencias de autores para que non pareza que non os respecto. Porque considero que hai que respectar e pagarlle a quen día a día crea; pero ao mesmo tempo, como creadora tamén, estaría encantada de espallar de balde o que imaxino, porque coido que esa idea está no propio cerne da creación. Dar a coñecer algo que ti compuxeches para que os demais poidan desfrutalo e tamén modelalo, aproveitalo e crear algo novo conmaterial teu. O duro é encontrar un sistema que faga compatíbeis as dúas cousas.


«Non estou segura de que haxa demanda de libro electrónico»

A portavoz do xurado do Premio Xerais, Comba Campoy, dixo que lle gustaría ler Periferia en formato electrónico para poder escoitar a música da novela. Están os creadores preparados para integrar diferentes linguaxes na literatura?

Falarei por min. Penso que en novelas coma esta sería xenial poder acceder dunha maneira instantánea, a través de enlaces, a todas as referencias. E sería máis xusto, retomando o que falabamos sobre dereitos de autor. E supoño que quizais insustentábel porque pagar os dereitos de todas estas cancións non había ser barato. Pero para outro tipo de historias, o libro tradicional chega de abondo. No futuro deduzo que a xente pensará doutro xeito pero a min gústame o libro de sempre por romantismo. Podo marcalos, deixar que amareleen, regalalos. O iPad véxoo demasiado voluminoso. Para iso levo un libro que me ocupa o mesmo. Tampouco estou moi segura de que haxa demanda dos lectores pero vaia, non me opoño ao avance das novas tecnoloxías.

A súa é das poucas novelas que integra o portugués do Brasil directamente no texto.

Na primeira versión da novela non había tanto portugués, tanta cursiva. Era consciente de que atragoaba un tanto a lectura. Mais ao final fun egoísta. Pensei máis en min ca no lector. É algo que fixen conscientemente. Non quería domesticar o libro a risco de que fose máis inaccesíbel. Precisaba que o ritmo de rap conducise o libro da primeira á derradeira páxina porque o ton da novela tiña que ser opresivo, abafante e escuro. E para iso necesitaba a lingua real que escoitara, na rúa e nas músicas. Non foi unha consideración lingüística senón literaria. Tanto é así que penso que este libro perdería o sal se fose traducido ao brasileiro porque un dos seus motores é ese contraste entre galego e portugués, entre tipografía plana e cursiva.

«Para escribir necesito illarme da rutina»

Periferia é en xeral pesimista coa situación dos pobres brasileiros. Hai esperanza de que as cousas cambien?

Coido que si. Pero eses cambios non poden ter só un responsábel. Sen ánimo de entrar a falar de política, do meu punto de vista a periferia brasileira non está completamente “fóra do sistema”. Estanse a facer cousas, moi importantes, por mellorar unhas vidas que estiveron durante décadas apartadas da axenda gobernante. Por iso non se poden resolver nun feixe de anos. Pero o principal é que a propia poboación descubra dentro de si o poder para cambiar. Chámame a atención o enorme poder das relixións, vehiculadas nos cultos africanos e en multitude de confesións evanxélicas. No medio do balbordo dun día a día tan complexo, a actitude maioritaria parece ser a resignación e a entrega ao ditado de Deus. Cando se decidan a actuar, a mellorar, a aprender, os brasileiros mellorarán moito a súa vida.

A súa obra busca caldo de cultivo no conflito case de placas tectónicas (insatisfacción persoal, inxustiza social, represión…) Que outra “falla emocional” lle gustaría pasar ao papel?
Agora mesmo non encontrei nada que me “abale”, seguindo esa metáfora das placas tectónicas. Eu non son unha escritora de rutinas. Preciso illarme, crebar a miña vida cotiá e cambiar de escenario, buscar un espazo meu onde poder concentrarme no que quero facer. Unha vez conseguido isto, a historia flúe con comodidade.

Que libro está a ler arestora

Ando ás envoltas con dous. Tres ataúdes brancos, de Antonio Ungar, e O imposible de desatar, de Iván García Campos, que gañou o Premio Blanco Amor 2010. Aínda lles estou a meter o dente.

César Lorenzo

A entrevista pode lerse en A Nosa Terra, xunto coa recensión de Xosé Manuel Eyré e a de Xosé Lois García no seu blog.

Comentarios pechados