Menu Xerais

Novela que sorprende o lector: «Cadeas», de Xabier López López. Crítica de Manuel Rodríguez Alonso sobre o Premio Xerais 2013

Manuel Rodríguez Alonso publicou no seu blog, Bouvard e Pécuchet, unha recensión crítica sobre Cadeas, de Xabier López López,  novela gañadora do Premio Xerais 2013.

 

Aposta pola experimentación

Os premios literarios máis rechamantes son os de novela. Estes premios adoitan premiar narracións que son doadamente asimilables para o público, sen que iso queira dicir que non teñan calidade ou mesmo as súas doses de innovación. Algunhas delas son o que Vila-San Juan denomina best-seller de calidade. Mais non é corrente que nun premio se aposte pola experimentación, como acontece con este Cadeas do Premio Xerais de Narrativa de 20013.

En primeiro lugar, cómpre sinalar que con este relato nos movemos no terreo do que a crítica deu en chamar metanovela ou mesmo antinovela, especialmente no apartado “Adiviña quen vén cear”. Nesta sección un novelista dialoga cun matrimonio de lectores ou cun hostaleiro sobre os procedementos narrativos e incluso sobre a socioloxía da literatura galega. Para min este apartado da novela forma o seu corpo central e cómpre ler as distintas historias que achega o texto a partir dela. Nesta sección atopamos reflexións sobre a socioloxía literaria galega (os falantes de castelán que len en galego, os que mercan manolorrivas para acalar a mala conciencia…) ou mesmo un tema moi querido para o autor e que xa tratou nun relato breve de Os libros prestados, a desmitificación da figura do literato

Os relatos diversos que xiran arredor deste “Adiviña quen vén cear” poden entenderse como creacións do novelista-personaxe. Mais así mesmo constitúen un fresco da historia de Galicia no século XX. Así aparecen historias de naufraxios na Costa da Morte, a participación de galegos na Guerra de Cuba ou na de África nos anos vinte, a Guerra Civil e a Posguerra franquista, os anos do desenvolvemento ou mesmo os setenta e os oitenta. A diversidade destas narracións únense polo elo (de aí o título da novela Cadeas) da realidade galega do século XX, especialmente betanceira como símbolo de Galicia, e mais da tarefa do novelista-protagonista de “Adiviña quen vén cear”.

Como acontece na chamada novela posmoderna, o autobiográfico, a ficción e mais a historia aparecen mesturados sen distinguir moi ben os límites entre eles e deste xeito son personaxes da novela, mais tamén da historia-realidade, Manuel Antonio, Rafael Dieste ou o derradeiro guerrilleiro antifranquista, o Piloto.

A novela, nesta liña de mestura de xéneros, propia da narrativa da posmodernidade ata entra no ensaio sociolingüístico cando nos describe o galego neofalante ritual na páxina 93. Aparodia da crítico-lector de libros na editorial está certeiramente lograda nas páxinas  348-354, con esa reflexión sobre a palabra pailebote, que debemos ler todos cantos nos dedicamos a esas tarefas de lectores profesionais para editoriais-críticos-correctores.

Xa que logo, como acontece nas ficcións posmodernas de Delillo ou Doctorow, a mestura de xéneros (desde a pulp-fiction da pelexa nos Caneiros á narrativa da memoria histórica, pasando pola narración da aprendizaxe sentimental e sexual dos adolescentes,  o suposto informe histórico ou a novela epistolar, por non referirse aos devanditos anacos ensaísticos) é o característico e rechamante desta novela. Mais, como xa vimos o elo desta Cadeas, é o escritor, mestura autobiográfica e de ficción, do apartado de “Adiviña quen vén cear”, e tamén a realidade galega do século XX.

Malia que existan estes dous elos para encadear as historias, o lector percibe unha sensación de fragmentarismo ao ler a obra. Neste sentido o autor leva a cabo unha das propostas da narrativa posmoderna, seguindo a Lyotard, pois xa non existe unha razón omniabarcadora, senón só a pluralidade e a fragmentación. Non hai un narrador-deus-deimiurgo que unifique o mundo do relato, desaparece en certo xeito o argumento, que inclúe as historias nun marco totalizador onde todo fica explicado. Deste xeito, o lector ha de ser tamén un lector débil, que non procura verdades absolutas, senón só un mundo fragmentario e múltiple, como é en realidade a vida mesma.

Xa que logo, premio de narrativa que non obedece ao modelo do best-seller, posto que esixe un lector activo e estamos perante unha novela que pertence ao  subxénero da chamada antinovela, metanovela ou mesmo novela posmoderna.

No eido lingüístico observamos algúns desvíos do estándar. Así, emprégase tenreira (páx. 132) na acepción de ´carne de tenreira´. Neste caso o DRAG impón vitela. De xeito castelanista úsase tarima (páx. 254) no canto de estrado, como ben explica o DRAG en observación. Cae o autor na impropiedade, provocada sen dúbida pola paronomasia do castelán corteza, cando fala da cortiza do pan (páx. 367). O pan non ten cortiza (iso é a ´casca da sobreira´, tamén chamada por iso corticeira), senón codia. Por castelanismo prenda (páx. 304) substitúe a peza de roupa. Por ultracorreción ou hipergaleguismo, emprega embebedar como intransitivo, canto este verbo só pode ser transitivo ou pronominal: amais de xogar, embebedar… (páx. 172). Esta teima de usar como intransitivos os pronominais anda moi estendida entre os escritores galegos. Por fin, como os malos usuarios do castelán das cadeas de televisión con sede en Madrid, utiliza o xerundio con valor especificativo: con só pensar nun cativo chorando… (páx. 265). Iso en galego e castelán correctos é con só pensar nun cativo que chora… Co xerundio, amais de ser un emprego especificativo rexeitado, créase unha tremenda ambigüidade, pois non sabemos se o que chora é o cativo ou o que pensa no cativo.

Quero deixar para o remate desta sección lingüístico-normativa o emprego de televexo (páx. 282). Parece ser que esta palabra foi creada, con sentido irónico e humorístico, polo poeta Manuel María, ou iso conta a lenda urbana. Criticouna e anatematizouna alá polo remate dos setenta do pasado século o manual Galego cero, de Álvarez Cáccamo, e só é recollida, que eu saiba, polo Gran Xerais, co asterisco de incorrección. Eu coido que temos que admitir nos nosos dicionarios este termo, aínda que indicando que ten un carácter humorístico, pois a linguaxe literaria tamén é lingua e cómpre que os dicionarios reflictan todos os rexistros e non só o normativo-estándar, aínda que coas notas convenientes para identificar en que rexistro se pode usar esta palabra. Cómpre rematar dunha vez por todas con esa manía de que só existe o rexistro oral espontáneo dialectal e popular e o estándar, tan defendido polo ILGa a partir dos comentarios do Glósario da Crónica de La traducción gallega de la Crónica General…, verdadeiro despropósito léxicolóxico, que esmaga o galego literario, os escritores e mesmo os filólogos anteriores ao ILGa e que descoñece que na lingua existen rexistros. Esa eiva aínda non a superou a lexicografía oficial galega, especialmente a académica, tan obediente ela ao criterio das supostas autoridades.

Esa é unha tarefa urxente que ten que realizar o galego nos seus dicionarios descritivo-normativos, se non quere empobrecer seriamente a lingua e rematar nesa lingua de cartón-pedra, mesmo artificial, que ofrecen moitos dos nosos escritores e escritoras ou os medios de comunicación en galego e ata os libros de texto dos nosos escolares, que parece saída dun tradutor automático castelán-galego e que conta con modelos tan esgrevios (e uso esgrevio no sentido que lle daba habitualmente a xeración Nós e que tampouco aparece no dicionario académico e que ata rexeita como incorrecto o Gran Xerais) como Marina Mayoral ou Domingo Villar, cuxas novelas parece que están redactadas en castelán e traducidas ao galego coa axuda do tradutor automático e mais do corrector ortográfico. E cito só dous nomes que me viñeron de pronto á cabeza. Claro que así o galego ten asegurada a súa supervivencia, pois é un galego tan próximo ao castelán que pouco custa entendelo e mesmo falalo.

Xa volvendo ao rego e para que non se me alporicen aqueles que din que isto non é crítica literaria, que a literaturidade é o que hai que salientar no comentario, que esta crítica filoloxizante xa non é propia dunha literatura galega normalizada coa Constitución do 78 e outras cousas polo estilo, pois terei que volver á novela que nos ocupa, aínda que aproveito para dicir que quen isto escribe non exerce de filólogo nin de crítico, senón de xubilado afeccionado á literatura e á crítica, co que, afortunadamente, quedo á marxe da crítica profesoral universitaria subvencionada, que tan ben retrata e mesmo caracteriza o amigo rianxeiro X.A. Durán.

Xa que logo, novela experimental e que sorprende ao lector que, ao ver que recibiu o Premio Xerais, que é o noso Planeta (e digo isto sen ironía), esperaba atopar algo máis convencional. Como din os cursis non entra no seu horizonte de expectativas. Pero ben está que os premios aposten por certo rupturismo. Por outra banda, co Premio Xerais ábrese e péchase o curso literario galego. Cando se outorga, alá por xuño, finaliza o curso literario e, cando se publica, no outono seguinte, comeza. E iso é así. A literatura, amigos puristas, tamén é un mercado… E iso non é malo. Éche bastante mellor ca os funcionarios literarios subvencionados.

Manuel Rodríguez Alonso

Deixa un comentario!