Menu Xerais

O que lle sobrou ao nacionalismo galego: artigo de Suso de Toro sobre Ramón Piñeiro e «Amada liberdade», de Fernando Pérez-Barreiro Nolla

Sermos Galiza publicou un longo artigo de Suso de Toro centrado no libro Amada liberdade, de Fernándo Pérez-Barreiro Nolla.

 

 

Imprescindíbel ollada desde unha marxe

Durante bastantes anos nunca tiven interese en coñecer a Ramón Piñeiro. Era unha referencia que non me interesaba de maneira ningunha, a intuición facíame ver que aquel estilo seu no que algúns vían unha elegancia campesiña a min parecíame ben máis cercano ás capciosidades do Opus, recoñecía nel unha cultura política, unha estética e unha ética que non me atraía. Así e todo cando abordei un libro, que me deu ben traballos e desgustos, “Unha memoria da esquerda nacionalista (Camilo Nogueira e outras voces)”, para reunir o pensamento de Nogueira Román e que me conduciu a pescudar na reconstrución e os dilemas da esquerda e o galeguismo baixo o franquismo, pedinlle unha entrevista por contrastar a súa visión deses asuntos e el moi amábelmente concedeuma.

Se o penso ben debeu ser a entrevista máis triste que fixen nunca pois Piñeiro estaba xa para morrer e aquelas eran as últimas horas na súa casa, a vivenda que lle fornecera Domingo García-Sabell na rúa Xelmírez de Santiago. A vivenda estaba xa vaciada de todas as cousas personais e disposta para ser abandonada e, na compaña da súa esposa, partir retirarse a morrer á casa paterna de Láncara. Fixemos unha longa entrevista nun cuarto sen mobeis e coas paredes núas ao redor daquela “mesa camilla” á que lle deran sona tantas persoas que por alí pasaran durante catro décadas. Desta vez a tal mesa estaba espida sen mantel e sen braseiro ningún. A que rematamos despediume amábelmente e informoume que en marchando eu xa abandonaban a casa. Baixando as escaleiras sabía que lle dera a man a un home que camiñaba xa para a súa morte. Tamén cavilei en que aquel, home nun trance así de desaparecer, dedicara unhas últimas horas a someterse a un exame crítico dos pasos da súa vida e a expor detalladamente as argumentacións nas que fundara os seus actos. Non me cabía dúbida de que tiña interese en deixar ben fechada a súa traxectoria vital.

Lembro a ese home agora porque, aínda que receei del en vida e só tiven con el ese encontro e aínda que estiven e estou distante das súas actuacións e fun e son crítico con elas, non hai máis remedio que seguir a darlle voltas ao asunto “quen foi verdadeiramente Ramón Piñeiro” e o que significou na historia do galeguismo, de que maneira influiu na historia da Galiza e como afectou á realización do noso país como nación.

Hai unha década que finou Carlos Casares, ademais de sentir unha perda, achei que entón remataba definitivamente a época de Piñeiro e a continuidade das liñas de actuación que el dispuxera, equivoqueime pois comprobo un día e mais outro que os efectos dos seus designios perduran neste país envellecido e débil. Máis concretamente, non perduran no país senón no mundo político e cultural do galeguismo no que as biografías personais coas súas contas pendentes e reivindicacións particulares prolónganse envoltas en conflictos resesos aínda que van envoltas en argumentacións ideolóxicas. Como estes días pasados nos que os membros da Academia cruzaron puñais, aínda pairaba sobre os seus protagonistas a sombra triste dos vellos preitos entrecruzados ao redor de Piñeiro. Aquel home foi unha verdadeira Penélope que tecía e destecía un máxico tapiz que mantiña oculto, ese pano agora é farrapento porén aínda exerce magnetismo sobre as figuras que Piñeiro deseñou alí. Ademais de intervir no decurso colectivo do país Piñeiro interviu decisivamente nas vidas de moitas persoas condicionándoas, ben atándoas para servir aos seus designios ou ben atadas a un enfrontamento con eles. Os seus inimigos desde o nacionalismo galego deseñaron unha interesada caricatura do personaxe que nega o labor dos membros fundadores de “Galaxia” e a utilidade daquel proxecto xurdido de Xaime Isla Couto e Del Riego, mais “Editorial Galaxia” educounos a varias xeracións (e claro que “Illa Nova” era o lugar no que soñaba ver editados os meus primeiros contos), mais en conxunto acho o labor de Piñeiro fundamentalmente errado e cun resultado destructivo.

Precisamente en “Galaxia” lemos en 1972 un libro cunha excelente capa de Xohán Ledo, a tradución do Fernando Pérez-Barreiro do “Macbeth” a un galego rudo e saboroso como lle corresponde a esa ferreña historia escocesa. Diso e de moitas outras cousa fala el nun libro, “Amada liberdade”, que hai que ler quen queira coñecer certos aspectos da nosa historia recente. Pérez-Barreiro non é unha figura exactamente singular pois hai outras de traxectoria semellante, como a de Plácido Castro, mais tristemente moi pouco abundantes entre nós. Un intelectual galeguista que viviu case sempre fóra do país e que manten unha ollada limpa e intelixente sobre Galiza no mundo e na historia e tamén sobre a lamentábel situación baixo o franquismo, aquel mundo de miserias.

Do libro destaco o esforzo do autor por analizar demoradamente e teorizar a figura de Piñeiro, pois foi importante na vida do propio autor e comprende que foi determinante na evolución do nacionalismo e o galeguismo en xeral. O retrato de conxunto é moi crítico co personaxe mais, como está basado nun esforzo intelixente e demorado de lembranza e reconstrución con datos do pasado, coido que debera servir de punto de reflexión e inflexión para esas persoas nas que Piñeiro influiu e aínda viven.

Alén da crítica ás intencións e actuacións daquel home o máis interesante para min é a ollada lúcida e distante que lle da o vivir en Londres e que lle permite ver o esencial: a miseria intelectual e moral na que se vivía baixo o franquismo e que condicionou limitando extraordinariamente as opcións persoais e colectivas. De feito o autor ve que unha figura como a de Piñeiro non tería tido espazo no mundo aberto e dinámico da República e naquel galeguismo republicano, un personaxe que só puido desenvolverse plenamente e conducir a reformulación do galeguismo baixo as condicións de medo, desesperanza e miseria hermética do Réxime.

Tanto cando analiza as decisións estrictamente políticas como cando reflexiona sobre os debates na lingua, Pérez-Barreiro constata a ruptura histórica co galeguismo republicano e mesmo coa xeración “Nós”. Esa ruptura e ese novo galeguismo de ruptura encárnao cabalmente Ramón Piñeiro mais formando parte dun todo reconstruido dentro do marco do franquismo. É interesante o breve relato do enfrontamento Rodrigues Lapa con Piñeiro, no que intervén de xeito significativo Méndez Ferrín enfrontado a Piñeiro nas decisións políticas mais partillando as mesmas posicións sobre a lingua. Efectivamente os límites ao proxecto nacional galego e a concepción da lingua baixo os auspicios da escola filolóxica madrileña, unha fala dentro do marco lingüístico, político e histórico español, son produto dun trauma histórico: a destrución do proxecto nacional galego perecido e enterrado no exilio americano.

O libro encontra todo o seu valor nunha coda final na que Teresa Barro, esposa e transcriptora das memorias de Pérez-Barreiro, ofrece a súa visión tan concisa como certeira das vidas compartidas e de camiño deixa quedar uns xuízos marabillosamente impertinentes e libres tanto sobre Piñeiro como sobre Otero Pedrayo. O libro, en suma, trata de todo o que lle sobrou ao nacionalismo galego até hoxe, sectarismo, encerramento, medo, afastamento da sociedade, e tamén do que precisa, afouteza para abrirse ao tempo e ao mundo. E perder o medo á liberdade de pensamento, sen liberdade para sentir e pensar non hai proxecto ningún que sexa liberador. Ten razón Pérez-Barreiro, “Amada liberdade”.

Suso de Toro

Comentarios pechados