Menu Xerais

«”Sete palabras”: na procura das orixes», crítica de Manuel Rodríguez Alonso

Baixo o título «Na procura das orixes», Manuel Rodríguez Alonso publica no «Cartafol de Libros« de Vieiros unha crítica de Sete palabras, a novela máis recente de Suso de Toro. Reproducimos o texto na súa totalidade:

Nesta nova entrega de Suso de Toro un narrador autorreflexivo en segunda persoa que se identifica co propio novelista realiza a reconstrución das orixes paternas da súa familia a partir das investigación sobre a vida do avó abandonado no hospicio de Zamora, sen ningún dato sobre a identidade do seu pai e da súa nai. Se as orixes do avó están na néboa, tamén a súa vida posterior á voda transita polo misterio, pois decide marchar para América, para gañar un cartos como emigrante, e nunca máis se sabe del. A novela, nesta reconstrución histórica, combina a historiografía (a través de fontes tradicionais e escritas, mais tamén por medio da historia oral de posibles testemuñas dos feitos) coa imaxinación propia da ficción, pois a imaxinación deste narrador autorreflexivo, cando non hai datos ou a partir de datos moi cativos, elabora posibles vidas deste avó descoñecido.

Por outra banda, como adoita acontecer nas novelas actuais da memoria, o mesmo proceso de investigación histórica convértese en tema e argumento por si mesmo, o que é un dos acertos estruturais deste relato.

Como xa dixemos, o autor manexa nesta reconstrución da posible vida e historia do avó hospiciano fontes históricas (partidas de nacemento ou de bautismo, censos, libros de arquivos etc.), mais tamén técnicas da ficción, pois imaxina como sería a vida dun neno pastor (o pai ou o avó) no frío páramo zamorano da comarca do Saiago nos primeiro terzo do século XX ou como a súa avoa Valentina, que espera noticias do home de América que nunca chegarán, lles fai unha foto aos dous fillos para mandarlla ao pai ausente, como era a costume daquela entre as familias dos emigrados. Mesmo imaxina a vida dese avó nos corredores do hospicio zamorano, hoxe reconvertido en comodísimo parador de turismo, do que goza o neto investigador-novelista ao hospedarse nel, en clara e machadiana superposición temporal.

Os datos que ofrecen os documentos escritos devanditos e as ficcións sobre a posible vida dos devanceiros que articula o narrador, complétanse coas historias orais que contan familiares ou veciños de máis ou menos idade sobre o avó hospiciano Faustino, a súa muller Valentina ou os seus dous fillos, Antonio e Miguel. Cada un dá unha versión de seu dos feitos ou dos personaxes investigados. Para uns Faustino foi un de tantos que marchou e esqueceu a muller; para outros, sempre os quixo e se non volveu é porque o guindaron ao mar ao ir de polisón nun barco para entrar nos Estados Unidos. Miguel, o fillo de Faustino e Valentina, que traballou nos saltos de auga e seica se fixo comunista para uns era un atravesado, mais para outros tiña a xenerosidade e candidez dun cativo. Marchou tamén, tras a Guerra, para o Brasil, e, como no caso do avó Faustino, perdeuse a súa pista, aínda que hai quen di que o viu por alá. Esta ambigüidade e mesmo testemuños contrapostos sobre os personaxes investigados son un dos grandes encantos desta novela.

Outros dos engados do libro é que podemos lelo mesmo como un libro de viaxes. A recreación que fai dos lugares percorridos para investigar a vida de Faustino reconstrúen ámbitos espaciais como os de Zamora, a comarca do Saiago, A Habana ou mesmo Madrid cunha acaída mestura de análise histórico-sociolóxica mais así mesmo de subxectivismo e imaxinación cunha linguaxe literaria de alta calidade. A partir dos datos da investigación recrea tamén as angueiras da emigración a América nos comezos de século XX ou a dura vida do rural, neste caso no agro zamorano, pero que ben podería ser o galego.

En certo xeito a novela é así mesmo un fresco ou mural do noso século XX, pois o avó Faustino naceu e entrou no hospicio en 1894 e o neto investiga desde o momento actual. Pasan diante de nós, por medio de indicios, é dicir, información non elaborada pero que o lector procesa con facilidade, a pobreza física e espiritual dos últimos anos da Restauración, a ilusión da República, mais tamén a longa noite de pedra do franquismo (ese Miguel do que alguén di que posiblemente nos anos da República se fixo comunista e que na posguerra non se sabe se por motivos económicos ou doutro tipo parte ás présas para o Brasil). Mesmo as ilusións de certa xuventude contestaria dos anos cincuenta ou sesenta, como o castrismo, aparecen tratadas e desmitificadas na novela, mais non por iso desprezadas e sen valorar o que de bo tiveron ou aínda teñen. A interpretación, non só sociolóxica, senón tamén literaria, da Cuba e da Habana de Fidel Castro é unha pequena xoia.

É tamén unha novela de intriga moi ben levada. O lector implícase na procura de datos do avó descoñecido que fai o narrador autorreflexivo en segunda persoa, quere tamén saber máis datos sobre o avó. O desenlace aberto –nunca se dá realmente co avó en América- é unha chamada cara ao optimismo, pois o narrador considera que o seu avó se non volveu, non foi porque fose un desleigado cara á muller e aos fillos, como pensa o seu propio pai Antonio, senón que foi, como din outros, mesmo a testemuña final do relato, porque non puido volver. E xa non hai máis datos. Foi, segundo a testemuña final que acepta o narrador, un de tantos que non só fracasou na emigración, senón que mesmo acabou afogado no mar. O normal non é que os emigrantes volvan convertidos en indianos ricos. Xa que logo o final é unha especie de epopea do “emigrante descoñecido” para o narrador, polo que, intuitivamente, os lectores conectamos con tantos que hoxe morren nas súas viaxes en patera cara a Europa ou coa figura tópica do emigrante fracasado, que tan ben trazou Castelao nunha das súas Cousas.

Por outra banda, a memoria tamén é esquecemento e todos, ao lembrarmos a vida dos nosos devanceiros ou da propia familia, esquecemos o que non nos gusta. Ninguen quere ter un devanceiro que abandonou a muller e os fillos e tendemos a aceptar a versión dos feitos menos dolorosa. Iso fai o narrador. Cada lector pode elixir o que máis lle guste: Faustino foi un emigrante desleixado que abandonou a muller e os fillos ou teñen razón a última testemuña e o narrador ao pensar que o guindaron ao mar por ir de polisón. Mais non hai datos certos que nos convenzan nin dunha cousa nin da outra. Ten que ser o lector quen decida.

En canto á lingua, o autor amosa un encomiable empeño por un galego identificado de xeito que emprega con xenerosidade o infintivo conxugado, incluso cando depende de verbos de orde ou mandato, coma en portugués, aínda que sexa un uso este do infinitivo prescrito polas gramáticas da liña ILG. Non obstante, ás veces usa o infinitivo conxugado de xeito hiperenxebrista nas perífrases verbais (están a analizárente, páx. 229). Opta, como xa dixemos, por formas non comúns co castelán como a forma –aría (pastalaría), Galiza, -bel (razoábel), até, e mesmo incopora lusismos léxicos que aínda hoxe non acepta o VOLGa como naipelo, predio… Un erro que aparece abundantemente na obra é o cheísmo (iso incomódache, páx. 48; levas algo na cara que che fai distinto, páx. 50; iso que che atrae, páx. 55 etc.). Así mesmo aparecen castelanismos léxicos como reanudar, remite, libreta, reanudar, recén chegados, derrame… Coidamos que hai erros como o do cheísmo ou do infinitivo conxugado en perífrase que un autor tan veterano como De Toro non debería ter. Por outra banda, os castelanismos léxicos volven lembrarnos a falta de atención á lingua dos editores galegos. Cumpriría que os textos, antes de seren publicados, fosen lidos por un corrector solvente, que mesmo podería, non censurar, mais informar ao autor sobre os seus erros, especialmente os moi rechamantes, como o devandito cheísmo.

Como remate, é de xustiza sinalar que esta novela é unha lectura acaída para estes días das vacacións do Nadal que se nos achegan e mesmo como agasallo nestas festas. É moi superior a tanta quincallada que anda por aí nas listas de vendas de moitos xornais e mesmo nos andeis dos centros comerciais que recollen os libros máis vendidos, onde, por certo, nunca aparecen os galegos. Cómpre, xa que logo, regalar neste Nadal estes bos libros galegos. Manuel Rodríguez Alonso

Comentarios pechados